مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٣٥ - سوسیالیسم

از دوره کاپیتالیسم نمونههایی از سوسیالیسم پیدا میشود. ثانیاً جامعههای کاپیتالیستی با حفظ روح کاپیتالیستی و یا لااقل بدون اینکه به سوسیالیسم منتهی شوند میتوانند به حیات خود ادامه دهند. ثالثاً جامعههایی دوره کاپیتالیستی را گذراندند و به سوسیالیسم واقعی نائل نشدند، مثل امریکا، و جامعههایی به سوسیالیسم رسیدند بدون آنکه از کاپیتالیسم عبور کنند، مثل شوروی و الجزایر.

پس جبر تاریخ به شکلی که ادعا شده که سوسیالیسم قبل از کاپیتالیسم امکان پذیر نیست و پس از رشد کاپیتالیسم لابدّ منه است مخدوش است؛ و به عبارت دیگر مارکسیسم، هم از شناساندن پدر و هم از شناساندن مادر سوسیالیسم ناتوان بوده است. بعلاوه و گذشته از همه اینها فرضاً بپذیریم که سوسیالیسم عملًا جز بعد از کاپیتالیسم به وجود نمیآید، یعنی بشر بعد از این دوره آماده پذیرش و قبول سوسیالیسم میشود، به معنی این خواهد بود که پارهای نظرات صحیح و عالی ممکن است در بشر پیدا شود که جامعه بشریت بعد از قرنها آماده قبول و پذیرش بهتر آنها میشود. پس مانعی ندارد که سوسیالیسم از آن جنبه علمی باشد که نظریهای است حقوقی و طرحی است عالی و در عین حال در عمل جای مشخصی از تاریخ دارد.

در صفحه ١٢ میگوید:

بررسی وقایع به ما نشان میدهد که تاریخ یک تغییر شکل جاودانه است، زمانی آهسته و زمانی تند ... علت این تغییر شکل جاودانه تکامل صنعتی ابزار تولید است ...

از نظر ما تکامل صنعتی ابزار تولید یکی از علل پیچیده تاریخ است.

ایضاً میگوید:

چون کلیه سیستمهای اقتصادی دوران تاریخ در حین تکامل، سیستمهای