قبیلهها قرار دادیم برای اینکه تعارف پیدا کنید. اولًا در این صورت آیا لِتَعارَفوا علت است فقط برای جمله دوم یا برای هردو جمله؟ اگر معنی جمله اول این باشد، لِتَعارَفوا هم به هر دو جمله برمیگردد، آنوقت معنایش این است: ما شما را نر و ماده آفریدیم و شعبه شعبه و قبیله قبیله، همه اینها برای بازشناسی یکدیگر است؛ یعنی علت اختلاف جنسیت هم تعارف و بازشناسی است، با اینکه قطعاً علت اختلاف جنسیت این نیست، چیز دیگر است.

از این بالاتر اینکه مفهوم آیه این است: به افراد میگوید که این شعبه شعبه [بودن] یعنی انتساب شما به شَعبها و به قبیلهها ناظر به این مطلب است؛ نه خطاب به ملتهاست. نمیگویدای ملتها وای قبیلهها ما شما را مختلف آفریدهایم به این دلیل، بلکه میگویدای افراد انسان این شعبه شعبه بودن و قبیله قبیله بودن و انتساب به ملتها و به قبیلهها یعنی انتساب افراد به ملتها و به قبیلهها برای تفاخر نیست، برای تعارف و بازشناسی افراد از یکدیگر است، چطور؟ آقای طباطبایی به همین آیه استدلال کردهاند، گفتهاند این آیه ناظر به این است که انسان اجتماعی بالطبع است؛ میخواهد بفرماید اگر هیچ اختلافی در میان انسانها نمیبود و از همه جهت [یکسان بودند،] یکرنگ، یک شکل، یک زبان و یک اصل آفریده میشدند، افراد نمیتوانستند یکدیگر را بازشناسی کنند و در نتیجه نمیتوانستند با یکدیگر رابطه اجتماعی داشته باشند. یکی از شرایط زندگی اجتماعی شناسایی افراد است یکدیگر را، و شرط شناسایی افراد یکدیگر را اختلاف افراد است که از نظر شناسنامهای با یکدیگر اختلاف داشته باشند. (تعبیر «شناسنامه» را من میگویم، شناسنامه معهود را نمیخواهم بگویم.) اگر همه افراد، یک شکل، یکرنگ و بدون وابستگی به یک نسب معین باشند، همه افراد مانند بوتههای اطراف یک جوی از کنار یک جوی سبز بشوند، همه افراد مثل استکانهای یک کارخانه از یک کارخانه بیرون بیایند، انسان اگر یک روز هم با یکی از اینها بسر ببرد، بعد که او برود و یکی دیگر بیاید، نمیداند این همان است یا آن نیست.

قرآن در جاهای دیگر هم گفته: اختلاف رنگها، اختلاف زبانها، اختلاف نژادها، وابستگیها به ملتهای مختلف، تنها حکمتش این است که به این وسیله انسانها یکدیگر را شناسایی میکنند، یک نوع شناسنامه است. مثل نامگذاری است. مثلًا آقای حسین آقا. کدام حسین آقا؟ حسین آقای کجایی. علامت دیگرش چیست؟ آن که آدم سفیدپوستی است، آدم بلندقدی است. یا در مقیاسهای بین المللی: آن اروپایی، آن فرانسوی، آن آمریکایی، آن آفریقایی، آن ایرانی، آن عرب، آن مصری.

قرآن میگوید این انتساباتی که شما دارید (انتساب به ملتها، انتساب به قبیلهها) آن ارزش و حکمتی که دارد در حد این است که انسانها یکدیگر را بشناسند و بتوانند با یکدیگر رابطه داشته باشند. آیه این مطلب را میگوید نه اینکه خطاب به ملتها و قبیلهها میکند. اگر اینجور باشد پس قبیلهها را هم اسلام میگوید باید باقی بماند، چون تنها به ملتها که نگفته. باید بگوییم که اسلام