لِتَعارَفوا انَّ اکرَمَکمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکمْ» [١] برعکسِ آنچه که میگویند برای نفی ملیتهاست، برای تثبیت ملیتهاست و برای نفی سوء استفادههایی که از اختلاف ملیتها میشود یعنی تفاخرات و تنازعات و تضادها؛ به این بیان که آیه میگوید که ما شما را از مرد و زن آفریدیم، یعنی شما را دو جنس آفریدیم: مرد و زن. آیه را دو جور میشود معنی کرد: یکی اینکه ما شما را از مردی و زنی آفریدیم. دیگر اینکه ما شما را آفریدیم اعم از مرد و زن، یعنی ما شما را مرد و زن آفریدیم. پس اول میخواهد بگوید ما شما را دو جنس آفریدیم نه یک جنس. میخواهد بگوید یک حکمتی در این دوتا بودن هست. وَ جَعَلْناکمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ همینطور که دو جنس بودنتان یک حکمتی دارد و اسلام نیامده که مردها زن بشوند و زنها مرد، بلکه آمده که مرد مرد باقی بماند و زن هم زن، هم مردِ مسلمان باشد هم زنِ مسلمان، همینطور شما را شَعبها (یعنی ملتهای مختلف) و قبیلههای مختلف قرار دادیم. «ما شما را مرد و زن خلق کردیم» به این معنی نیست که باید مردها زن بشوند یا زنها مرد بشوند و همه یکی بشوند، بلکه به این معنی است که در متن خلقت، حکمت- یعنی جریان طبیعت که عین حکمت است- چنین اقتضا کرده است. جریان طبیعت و حکمت الهی اقتضا کرده که انسانها نر و ماده باشند، همینطور اقتضا کرده که انسانها شَعبها و ملتها و نیز قبیلهها باشند. حکمت این کار چیست؟ برای اینکه ملتها یکدیگر را بازشناسی کنند و بشناسند. شما را این گونه آفریدیم؛ حکمت اینکه شما را این گونه آفریدیم این است که بازشناسی در میان شما صورت بگیرد؛ یعنی چون شما گروههای مختلف هستید شما آنها را درک کنید آنها شما را درک کنند و در این درکهای متقابل است که تکامل هم صورت میگیرد، ولی این شَعب شَعب بودن و قبیله قبیله بودن برای تفاخر نیست برای تعارف است انَّ اکرَمَکمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکمْ. کأنه مفهوم لِتَعارَفوا را میگوید: لِتَعارَفوا لا لِتَفاخَروا که انَّ اکرَمَکمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکمْ اینها برای تعارف است نه برای تفاخر؛ ملاک تفاخر چیز دیگر است، تقواست. [این افراد میگویند] پس این آیه ملیتها را تثبیت کرده، همینطور که جنسیتها را تثبیت کرده است.

- در این صورت «انَّ اکرَمَکمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکمْ» جمله استینافیه خواهد بود که هیچ ارتباطی به جمله قبل ندارد.

استاد: نه، عرض کردیم تعلیلی است برای مفهوم لِتَعارَفوا: لِتَعارَفوا ای لا لِتَفاخَروا. این «لا لِتَفاخَروا» در تقدیر است و «انَّ اکرَمَکمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقیکمْ» علت است برای آن مفهومی که در اینجا در

[١] حجرات/ ١٣.