فرهنگی، قضایی و مسائل اجتماعی همه روبناست، ولی همچنان که زیربنا بر روبنا اثر میگذارد روبنا هم روی زیربنا اثر میگذارد. بعد هم گفتند اگر ما در گذشته هم این نکته را بیان نکردیم نقص ما بوده نه نقص منطق دیالکتیک، چرا؟ برای اینکه در منطق دیالکتیک یکی از اصول، اصل تأثیر متقابل است، یعنی در این منطق هیچ چیزی علت مطلق نیست، هیچ چیزی هم معلول مطلق نیست؛ هر علتی علت است برای معلول خودش و همان معلول هم به نوبه خود علت است برای علت خودش. بنابراین این حرف با اصول دیالکتیک نمیسازد که ما بگوییم فقط اقتصاد علت است و غیر اقتصاد از تمام شئون اجتماعی هرچه هست همه معلولند و اثر پذیر؛ نه، در عین حال روبنا هم به حکم اصل تأثیر متقابل بر زیربنا اثر میگذارد. بنابراین این مقدار را خود مارکس هم گفته است.

بعضی خیال کردهاند این مقدار را مارکس نگفته؛ نه، این مقدار را خود مارکس هم گفته است که روبنا هم در زیربنا میتواند اثر بگذارد بلکه به حکم یکی از اصول دیالکتیک باید هم اثر بگذارد.

تناقض میان ماتریالیسم تاریخی مارکس و منطق دیالکتیک

ولی اینجا یک سؤال قهراً باقی میماند و آن سؤال این است: آیا اینجا یک نوع تناقض میان این ماتریالیسم تاریخی و منطق دیالکتیک به وجود نیامده؟ مارکس نتوانسته است این مشکل را آنچنان که باید حل کند، چرا؟ اصول دیالکتیک همان اصل تأثیر متقابل را اقتضا میکند. در واقع آن [اصل] همان بیان دیالکتیکی اصل علیت است. اصل تأثیر متقابل بیان دیالکتیکی اصل علیت است؛ یعنی تا حالا خیال میکردند علت علت است و معلول معلول، این اصل میگوید به همان نسبت که علت برای معلول خودش علت است، معلول هم برای علت خودش علت است. پس تأثیر متقابل یعنی علیت متقابل. این منطق به ما اجازه نمیدهد که در میان مجموعه عوامل یکی را اصل بدانیم و دیگری را فرع؛ یعنی این ماتریالیسم تاریخیای که آقای مارکس گفته است، با اینکه در آخر حرف خودش را، هم از نظر شکل تعدیل کرده به قول [خودش] هم از نظر محتوا (اینها هم تحت عنوان «تعدیلات» یک مقدار بحث میکنند) ولی از اصل حرفش دست برنداشته که اقتصاد زیربناست و در نهایت آنچه تعیین کننده است اقتصاد است. پس شما برای اقتصاد نقش بیشتری قائل هستید. بالاخره علت اصلی را اقتصاد میدانید و آنها را فرعی؛ این را زیربنا میگویید آن را روبنا؛ یعنی روبنا اگر متزلزل باشد بر زیربنا اثری نمیگذارد. شما اگر آن طبقه بالا را خراب کنید خراب کردهاید ولی اگر طبقه پایین تکان بخورد جبراً طبقه بالا تکان میخورد. اگر این پایههایی که در زیرزمین هست تکان بخورند نمیشود که دیوار شکاف برندارد. این قهراً روی آن اثر میگذارد.

اگر شما قائل به تأثیر متقابل هستید پس کلمه «زیربنا» را بردارید. پس چرا در عین حال میگویید