آنها که برای تاریخ بُعد الهی قائل هستند به همین معنا بعد الهی قائلند، نه آنکه معنای الهی این است که هیچ عاملی در کار نیست؛ خدا بهطور جبر، به صورت عاملی بیرون از تاریخ و به صورت یک عامل بیرونی میآید وضع تاریخ را تغییر میدهد، مثلًا یک فرشته از بیرون میفرستد که بیاید مجرای تاریخ را عوض کند و بعد برود سر جای خودش بنشیند. اینطور نیست. این عامل، خارج از تاریخ هست، داخل آن هم هست. خارج است به معنای اینکه عکس العملی است حکیمانه که این جهان در مقابل آن نشان میدهد، و داخل است به این معنا که اصلًا تاریخ به صورت یک امر مجزا از سایر اجزاء دستگاه عالم وجود ندارد. قبلًا گفتهایم اصل دوم دیالکتیسینها (اصل تأثیر متقابل) معنایش این است که هیچ چیزی به صورت مستقل در عالم وجود ندارد، هر چه در عالم وجود دارد به صورت یک جزء و یک عضو وجود دارد. نظریه مذکور بیش از این نمیگوید. بُعد الهی تاریخ معنایش این است که جامعه انسانی باید خود را به منزله عضوی از کل جهان هستی بداند [١]. در این صورت است که بینش ما درباره تاریخ بینش سازنده است؛ یعنی آنچه که اینها میگویند، درست عکس قضیه است و سازندهترین بینشها همین است. بعد که برسیم به مسئله تکامل، خواهید دید که اینها در توجیه تکامل، حسابی درماندهاند.

تا اینجا این مقدار گفته شد که ما ملاک تکامل را چه اموری بدانیم؟ قدرت بدانیم؟ زر بدانیم؟

زور بدانیم؟ امور مادی بدانیم؟ تکنیک بدانیم؟ آیا امور معنوی را هم قائل باشیم؟ اینها هم بالاخره مجبورند که بگویند جنبههای معنوی را نیز باید در نظر گرفت. بعد این بحث مطرح میشود که آیا تاریخ هدف دارد یا هدف ندارد؟ نمیتوانند هدف را مشخص نمایند که اگر هدف دارد هدف چیست؟ لااقل حتی جهت چیست؟ وقتی میگوییم «تکامل» به کدام سو تکامل است؟ بعضی طرح میکنند که آیا تاریخ مبدئی و منتهایی دارد؟ جایی هست که آخرین حد کمال است؟ مؤلف به این تعبیر نمیگوید ولی بعضی دیگر گفتهاند که کمال وجود ندارد تکامل وجود دارد، چون کمال یک مفهوم استاتیک است و تکامل یک مفهوم دینامیک. تاریخ همینطور رو به کمال است ولی خود کمال وجود ندارد، یعنی یک مسیر غیر متناهی است. حال این مسئله را فعلًا طرح نمیکنیم.

درماندگی در تفسیر تکامل

بسیار خوب، به قول شما کمال وجود ندارد تکامل وجود دارد. آیا در خود تکامل، راه، مشخص

[١] کل هم که میگوید مقصودش منظومه شمسی نیست.