راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٤ - توضيح خاصيّت قلب براى آدمى

برابر خوك شهوت به حال سجده و ركوع و منتظر دستور او خواهد ديد و هر وقت خوك شهوت به هيجان آيد و چيزى بخواهد بزودى سرگرم خدمتش مى‌شود و شى‌ء مورد شهوتش را حاضر مى‌كند يا خود را در برابر سگ گزنده و پرستش آن مى‌بيند و در مقابل خواسته‌هاى او فرمانبردار است در حالى كه براى چاره‌جويى در رسيدن به بندگى او بدقّت مى‌انديشد و در شادمان كردن شيطان خود مى‌شتابد، چون شيطان است كه خوك شهوت و سگ خشم را به هيجان مى‌آورد و آنها را به خدمت خود برمى‌انگيزد. بنابراين انسان با پرستش شهوت و خشم در حقيقت شيطان پرست است، پس اگر هر بنده‌اى مواظب رفتار و سخن گفتن و خاموشى گزيدن و نشست و برخاست خود باشد و با چشم بصيرت بنگرد در صورتى كه نسبت به خود منصفانه قضاوت كند سراسر روز در پرستش بت شهوت و خشم و غيره مى‌كوشد و اين، نهايت ستم است زيرا مالك را كه عقل انسانى است برده و ربّ را مربوب و آقا را بنده و غالب را مغلوب قرار داده است. عقل است كه شايسته آقايى و غلبه و مسلّط شدن است، در حالى كه اين شخص عقل را به خدمت اين سه نيرو (خشم و شهوت و شيطان) در آورده است، و ناگزير از بندگى اين سه در قلب او صفاتى متراكم مى‌شود كه به صورت طبيعت وى در مى‌آيد و دل را مى‌ميراند.

امّا از فرمانبردارى خوك شهوت صفت بى‌شرمى، پليدى، اسراف و سخت‌گيرى بر اهل و عيال در مخارج، ريا كارى، پرده‌درى، ديوانگى، بيهودگى، حرص، طمع، چاپلوسى، كينه‌توزى، بخل، سرزنش و غيره، به وجود مى‌آيد.

امّا از فرمانبردارى سگ خشم، صفت بى‌باكى، سبكسرى، خود بزرگ‌بينى، خودستايى، خشم، تكبّر، خودپسندى، ريشخند، مباهات، سبك شمردن، كوچك شمردن مردم، شرارت و تمايل به ظلم و غيره به وجود مى‌آيد.

امّا نتيجه فرمانبردارى از شيطان به سبب فرمانبردارى از خشم و شهوت است كه حاصل آن نيرنگ و مكر و زيركى، دروغ، زرق، برهم زدن ميان ديگران، غشّ در جنس، فتنه‌انگيزى، دشنام دادن و غيره است. امّا اگر برعكس تمام‌