راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤٠٧ - شرح حقيقت خشم

خون دل به جوش مى‌آيد و چون نيروى خشم به جنبش آيد پيش از رويداد امرى آزار دهنده متوجّه دفع آن مى‌شود و پس از وقوع آن امر آزار دهنده به انتقام روى مى‌آورد و خوراك و شهوت نيروى خشم و لّذت آن در انتقام گرفتن است و جز با انتقام گرفتن آرام نمى‌شود. مردم در برابر نيروى خشم در آغاز فطرت داراى سه درجه افراط و تفريط و اعتدال مى‌باشند.

حالت تفريط نيروى خشم نبودن خشم يا ضعف آن است و اين نكوهيده است و نسبت به چنين شخصى مى‌گويند: فلانى غيرت ندارد. از اين رو گفته شده: هر كه را به خشم وادارند و او خشمگين نشود بسان الاغ است، و هر كه هرگز نيروى حمّيت و غضب نداشته باشد براستى ناقص است و خداوند صحابه (رسول خدا) را به خشونت و حميّت توصيف كرده و فرموده است: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ«٢٧» و نيز فرمود: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ«٢٨» خشونت و سخت‌گيرى از آثار نيروى حميّت و غيرت است كه همان غضب مى‌باشد.

حالت افراط نيروى خشم آن است كه خشم بر آدمى غالب و از فرمان عقل و دين خارج شود و از آنها اطاعت نكند. در اين صورت براى شخص بينش و انديشه و اختيارى باقى نمى‌ماند، بلكه به صورت يك شخص فاقد اراده در مى‌آيد. عامل غالب شدن خشم (بر آدمى) امورى است غريزى يا امورى كه انسان به آن عادت كرده است بسا انسانى كه بر حسب فطرت آماده است تا زود خشمگين شود و گويى بر اساس آفرينش صورتش خشم آلود است و حرارت مزاج دل نيز به آن كمك مى‌كند، چرا كه خشم از آتش است، چنان كه پيامبر (ص) فرموده«٢٩» است.