راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٥٩ - شرح تفصيلى راه تهذيب اخلاق

هشدار دهنده‌اى به ما هشدار دهد كه زير لباسمان كژدمى است منّت او را مى‌پذيريم و از اين هشدار شاد مى‌شويم و كژدم را از خودمان دور كرده و مى‌كشيم، در حالى كه نيش او بر بدن است و درد آن يك روز يا كمتر دوام مى‌يابد، و درد اخلاق پست بر اصل قلب است، و ممكن است هميشه پس از مرگ يا هزاران سال باقى بماند، امّا از كسى كه ما را از وجود اين كژدم (اخلاق) آگاه مى‌سازد شاد نمى‌شويم و به نابود كردن آن كژدم اخلاقى همت نمى‌گماريم بلكه سرگرم مقابله با شخص خيرخواه مى‌شويم و مى‌گوييم تو نيز چنين و چنانى و دشمنى با او ما را از بهره‌مند شدن از نصيحت او باز مى‌دارد.

ممكن است اين حالت از قساوت قلب پديد آمده باشد كه از بسيارى گناه نشأت گرفته است و ريشه تمامى اين حالات از ضعف ايمان است. پس از خدا مى‌خواهيم كه راه هدايت را به ما نشان دهد و ما را به عيبهاى نفوسمان بينا سازد و به درمان آن سرگرم كند و به لطف و كرمش ما را موّفق بدارد تا از كسانى كه ما را از بديهايمان آگاه مى‌سازند سپاسگزار باشيم.

٣- عيبهاى نفس خود را از زبان دشمنانش بفهمد، زيرا چشمى كه با نارضايتى و خشم مى‌نگرد بديها را آشكار مى‌كند. شايد انسان از دشمن كينه‌توزى كه عيبهايش را بازگو مى‌كند بيشتر سود ببرد تا دوستى كه حقيقت را نمى‌گويد و او را مى‌ستايد و عيبهايش را از او پنهان مى‌دارد. امّا طبيعت آدمى بر حسب فطرت دشمن را تكذيب مى‌كند و گفتارش را بر حسد حمل مى‌نمايد ولى انسان بينا از گفته دشمنانش بى‌بهره نمى‌ماند زيرا بديهاى او بناچار توسط دشمنانش منتشر مى‌شود.

٤- با مردم آميزش كند و هرچه را در ميان مردم نكوهيده يافت نفس خود را به ترك آن وادارد و هرچه را ستوده يافت نفس را به جستجوى آن فرا بخواند و نفس خود را به آن نسبت دهد، زيرا مؤمن آينه مؤمن است. پس در عيبهاى ديگرى عيبهاى خود را مى‌بيند، و بايد بداند كه طبايع در پيروى هواى نفسانى به هم نزديكند. پس آنچه يكى از همگنان بدان متّصف است همگن ديگر از