راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٢٧٢ - فصل علت برترى سكوت چيست؟

ريا، دورويى، دشنام، مجادله، خودستايى، دشمنى، زياده‌گويى، فرو رفتن در باطل، تحريف، فزونى و كاستى، مردم آزارى و پرده‌درى. اين است آفتهاى بسيارى كه به زبان مربوط مى‌شود و بر زبان سنگين نيست و در دل نيز شيرين است و عواملى چون طبيعت انسان و شيطان آدمى را بر انجام آنها تحريك مى‌كنند. بنابراين كسى كه در آن آفات فرو رود كمتر مى‌تواند بر زبانش افسار بزند و در هر جا واجب است رهايش كند و هر جا واجب نيست او را باز دارد زيرا چنان كه شرح آن خواهد آمد اين كار از علوم دشوار است. و فرو رفتن در سخن خطر و در سكوت سلامتى است از اين رو فضيلت سكوت بسيار است با توجّه به اين كه بايد همّت فراهم آيد و وقار دوام يابد و براى انديشه و عبادت و ياد خدا و ايمنى از پيامدهاى سخن گفتن در دنيا و حساب آن در آخرت كوشش شود. خداى متعال مى‌فرمايد: ما يَلْفِظُ من قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ.«٢٩»

و اين كه سخن چهار قسم است تو را به فضيلت مداومت بر سكوت راهنمايى مى‌كند. يك نوع سخن ضرر خالص است و نوعى بهره خالص است و نوعى هم ضرر دارد و هم بهره و نوع ديگرى است كه نه ضرر دارد و نه بهره. امّا آن نوعى كه فقط ضرر دارد بايد در آن سكوت كرد و نيز از سخنى كه ضرر و بهره دارد و ضررش با بهره برابر نيست بايد پرهيز كرد، امّا سخنى كه نه فايده دارد نه ضرر زايد است و سرگرم شدن به آن هدر دادن وقت است و عين ضرر است. بنابراين فقط نوع چهارم كه سودمند است باقى مى‌ماند و در اين نوع سخن نيز خطر هست، زيرا با سخنى كه آلوده به گناه است چون ريا، سازشكارى، غيبت، خودستايى و سخن زايد به گونه‌اى آميخته مى‌شود كه درك آن مشكل است. بنابراين انسان در اين نوع سخن نيز از خطر مصون نيست. هر كس آفتهاى دقيق زبان را بشناسد بر اساس آنچه ياد خواهيم كرد بيقين بداند كه آنچه پيامبر (ص) فرمود. جدا كننده حق از باطل است و آن جا كه فرمود: «هر كس‌