امكان دارد از دروغ بپرهيزد. همچنين هر گاه نياز به دروغ داشته باشد بر او مستحّب است كه از اهدافش بگذرد و دروغ را كنار بگذارد، امّا در مورد اهداف ديگران، بى‌تفاوت به حق آنها و ضرر زدن جايز نيست. مردم بيشترين دروغ را براى منافع شخصى خودشان مى‌گويند آنگاه براى افزونى مال و مقام و از دست دادن چيزهايى كه از دست رفتن آنها چندان اهميّت ندارد، تا آنجا كه اگر زن از شوهرش سخنانى دروغ نقل كند تا بر عليه هووهاى خود به آن ببالد، حرام است.

اسماء گويد: شنيدم زنى از پيامبر (ص) سؤال كرد و گفت: من يك هوو دارم و من از شوهرم كارهايى را كه انجام نداده بسيار نقل مى‌كنم تا او را بيازارم. آيا گنهكارم؟ حضرت فرمود: كسى كه كارهاى انجام نشده را بسيار بگويد همانند كسى است كه لباس ريا بپوشد.»«٢١٤»

پيامبر (ص) فرمود: «كسى كه بگويد خورده‌ام و نخورده است يا بگويد:

دارم و نداشته باشد يا بگويد بخشيده‌ام و نبخشيده باشد در روز قيامت مانند كسى است كه لباس ريا پوشيده باشد.»«٢١٥» از اين قبيل است فتوا دادن به چيزى كه يقين ندارد يا نقل حديثى كه برايش ثابت نشده است، زيرا هدف او اظهار دانش خويش مى‌باشد از اين رو از گفتن نمى‌دانم امتناع مى‌كند، و اين كار حرام است. امّا در دروغ گفتن به كودكان در حكم دروغ گفتن به زنان است، زيرا هر گاه كودك جز با وعده يا تهديد و ترساندن به دروغ ميل به مكتب رفتن نكند، اين كارها مباح است. آرى در روايات نقل شده كه اين گونه دروغها در

«٢١٤» نظير اين حديث را ابوداود در (سنن )، ج ٢، ص ٥٩٥، و احمد در (مسند)، ج ٦، ص ٣٤، روايت كرده است . و نووى گويد معناى حديث اين است كه آنچه را ندارد بسيار نشان دهد يعنى چيزى را كه ندارد وانمود كند كه دارد و در نزد مردم با آن خود را صاحب چيز بسيار بداند و به باطل آراسته شود اين كار نكوهيده است چنان كه پوشيدن لباس ريا نكوهيده است ابوعبيده و ديگران گفته اند: منظور از كسى كه لباس ريا مى پوشد آن كسى است كه لباس زاهدان و دينداران را مى پوشد و مقصودش اين است كه خشوع و زهدى بيش از آنچه در دلش هست به مردم نشان دهد. لباس ريا پوشيدن به اين معنى است . تا آخر گفتار...

«٢١٥» عراقى گويد: اين حديث را به اين لفظ نيافته ام .