راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٥٨ - شرح تفصيلى راه تهذيب اخلاق

نفس خود بى‌خبرند. خاشاك را در چشم برادرش مى‌بيند، ولى شاخه را در چشم خودش نمى‌بيند، از اين رو براى كسى كه بخواهد از عيب نفس خود آگاه شود چهار راه وجود دارد:

١- در محضر شخصى كه به عيبهاى نفس بيناست و از بلاهاى پنهانى (نفس) آگاه است بنشيند و او را بر نفس خود حاكم قرار دهد و از دستورى كه براى مجاهده با نفس مى‌دهد پيروى كند، ولى در زمان ما چنين شخصى كمياب است.

٢- دوستى راستگو، بينا و ديندار بجويد و او را بر نفس خود مراقب قرار دهد تا به احوال و افعال او توجّه كند، و او را از كارها و اخلاق و عيبهاى ظاهرى و باطنى‌اش كه نمى‌پسندد آگاه سازد، پيشوايان بزرگ دين چنين مى‌كردند و يكى از آنان مى‌گفت: «خدا رحمت كند كسى را كه عيبهاى مرا به من هديه كند».«٧٠» هركس كه عقلش بيشتر و مقامش برتر باشد كمتر خودپسند مى‌شود و خود را بيشتر (به عيبها) متّهم مى‌سازد، جز اين كه اين مورد هم تعداد افراد اندك است. بنابراين كم هستند دوستانى كه گفتار خلاف حقيقت را ترك كنند و عيب را بگويند يا ترك حسد كنند و بيش از اندازه لازم نگويند.

بنابراين در ميان دوستانت شخص حسود يا رفيق مغرضى هست كه آنچه عيب نيست عيب مى‌بيند، يا خلاف‌گويى است كه بعضى عيبهايت را از تو پنهان مى‌دارد. به همين سبب داود طايى از مردم كناره‌گيرى كرد. به او گفته شد: چرا با مردم آميزش نمى‌كنى؟ گفت: مرا چه كار است با مردمى كه عيبهايم را از من پنهان مى‌كنند.

دينداران سخت مايل بودند كه با خيرخواهى ديگران از عيبهايشان آگاه شوند. امّا حال كه كار به ماها رسيده هركه خيرخواه ما شود و عيبهاى ما را به ما گوشزد كند در نظر ما از همه مبغوض‌تر است و اين كار تا حدّى پرده از ضعف ايمان ما بر مى‌دارد، زيرا اخلاق بد مارها و كژدمهاى بسيار گزنده‌اند و اگر