راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٧١ - توضيح تفاوت ميان دو مقام با مثالى حسّى

همدمى از دشمن است كه به شرّ وعده مى‌دهد و حق را تكذيب مى‌كند و از خير نهى مى‌نمايد، و هركس آن حالت را در خود بيابد از (شرّ) شيطان به خدا پناه ببرد. سپس اين آيه را تلاوت كرد: الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ،«١١٢» تا آخر آيه. يكى از پيشينيان گويد: «اين دو همدم دو نوع تصميم به كارند كه در دل به حركت در مى‌آيند تصميمى از سوى خدا و تصميمى از سوى دشمن. پس خدا رحمت كند بنده‌اى را كه در برابر تصميم خود توقّف كند. اگر از خدا باشد امضا كند و اگر از دشمن باشد با آن بستيزد و به سبب كشيده شدن قلب ميان اين دو همدم است كه پيامبر خدا (ص) فرمود: «دل مؤمن ميان دو انگشت از انگشتان (قدرت) خداوند است»«١١٣» و خداى سبحان منزّه از آن است كه انگشت مركبّ از گوشت و خون و استخوان داشته باشد كه به بندهايى تقسيم شود. معناى واقعى انگشت تند زير و رو كردن و قدرت بر حركت و تغيير دادن است زيرا انسان انگشت را براى انگشت بودنش نمى‌خواهد، بلكه آن را براى عمل زير و رو كردن و برگرداندن مى‌خواهد، و همان‌طورى كه انسان با انگشتانش كارها را انجام مى‌دهد خداى متعال نيز كارهايش را با مسخّر ساختن فرشته و شيطان انجام مى‌دهد و آن دو در زير و رو كردن دلها مسخر قدرت حقنّد، چنان كه انگشتان شما در زير و رو كردن اجسام به فرمان شمايند و دل بر اساس سرشت بطور يكسان شايسته قبول آثار فرشتگان و شياطين مى‌باشد و قبول هيچ كدام بر ديگرى ترجيح ندارد و تنها يك طرف با پيروى خواهشها و در افتادن با شهوتها يا روى گردانى و مخالفت با آنها ترجيح پيدا مى‌كند. پس اگر انسان از خواسته شهوت و خشم پيروى كند شيطان به وسيله هوى بر انسان مسلّط مى‌شود و دل لانه شيطان مى‌گردد، زيرا خواهشهاى نفسانى چراگاه شيطان است و اگر با شهوتها بستيزد و آن را بر نفس خود مسّط نسازد و به خوى فرشتگان در آيد دل او قرارگاه و جاى فرود آمدن فرشتگان مى‌شود، و چون هيچ قلبى از شهوت، غضب‌