راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١١٦ - شرح امورى كه بنده به آن مؤاخذه مىشود

سرعت دگرگون شدن دل و تقسيم شدن دلها به ثابت و متغيّر

بايد بدانى چنان‌كه ذكر كرديم صفات ياد شده دل را در برمى‌گيرد و حالات و آثار از درهايى كه وصف كريم به آن وارد مى‌شود. گويى دل هدفى است كه همواره از هر سو مورد اصابت است و هرگاه چيزى به آن اصابت كند و متأثر شود ضدّ آن از سوى ديگر به آن مى‌رسد و صفت دل را تغيير مى‌دهد.

پس اگر شيطان در آن فرو آيد و آن را به انجام خواهشهاى نفسانى دعوت كند و دل به آن توجّه كند فرشته در آن نازل شود او را از آن كار منع كند و اگر شيطان او را بى‌كار شرّى بكشاند شيطان ديگرى او را به كار ديگرى بكشاند. و اگر فرشته‌اى او را به كار خيرى بكشاند فرشته ديگرى او را به كار خير ديگر بكشاند. پس گاه ميان دو ملك در نزاع است و گاه ميان دو شيطان و گاه ميدان يك شيطان و فرشته و هرگز بيكار نمى‌ماند. خداى متعال در قرآن به آن اشاره يك شيطان و فرشته و هرگز بيكار نمى‌ماند. خداى متعال در قرآن به آن اشاره كرده است: وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ. «١٩٠»

و چون پيامبر خدا از عظمت صنع الهى در مورد شگفتهياى دل و زيرورو شدن آن آگاه بود به آن سوگند ياد مى‌كرد و مى‌گفت: «نه، سوگند به زيرورو كننده دلها».«١٩١»

بيشتر اوقات آن حضرت مى‌گفت: «اى زيرورو كننده دلها دلم را بر دينت ثابت بدار. عرض كردند اى رسول خدا آيا مى‌ترسى؟ فرود: چه چيز به من اطمينان مى‌دهد در حالى كه دل ميان دو انگشت از انگشتان قدرت خداست و هر طور بخواهد زيرورو مى‌كند» و در تعبير ديگر دارد «اگر بخواهد دل را بر حق استوار دارد نگاه مى‌دارد و اگر بخواهد از حق منحرف سازد چنان كند».«١٩٢»