راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤١٩ - عواملى كه موجب بروز خشم مىشوند

دستيابى به عزّت بى‌نيازى و رهايى از ذلّت نياز برطرف كنى و درمان هريك از اين خلقها و هر صفتى از اين صفات احتياج به تمرين و تحمّل سختى دارد و نتجيه تمرين آن به شناخت گرفتاريهاى آن صفات بستگى دارد تا (پس از شناخت) نفس از آنها روى برگرداند و از زشتى آنها متنفّر شود. آنگاه مدّتى زياد بايد بر صفات مخالف آنها مواظبت كند تا به آنها انس بگيرد و بر نفس آسان شود، و هرگاه صفات رذيله از نفس برطرف شود نفس پاك مى‌شود و از خشمى كه اين رذايل از آن پديد مى‌آيد رها مى‌شود. از قوى‌ترين انگيزه‌هاى غضب در نزد بيشتر نادانان آن است كه غضب را شجاعت و مردانگى و عزّت نفس و بزرگ همتى ناميده‌اند و از روى نادانى لقبهاى ستوده به خشم داده‌اند تا نفس به آن مايل شود و آن را نيكو بداند و آن زمانى شدّت مى‌يابد كه در هنگام ستودن به شجاعت شدّت خشم بزرگان نقل شود و روشن است كه نفس مايل است شبيه بزرگان باشد و بدان سبب خشم در دل او به هيجان مى‌آيد نامگذارى خشم به شجاعت و عزّت نفس جهل محض بلكه بيمارى دل و نقصان عقل است و نشان ضعف و نقصان نفس، به اين دليل كه شخص مريض زودتر از سالم و زن زودتر از مرد و كودك سريعتر از بزرگ و پيرمرد ضعيف زودتر از ميانسال خشمگين مى‌شود و كسى كه داراى اخلاق نكوهيده است زودتر از شخص با فضيلت خشمگين مى‌شود. بنابراين شخص فرومايه هرگاه لقمه‌اش را از دست بدهد خشمگين مى‌شود و چون بخيل است هرگاه حبّه را از دست بدهد غضب مى‌كند تا آنجا كه بر خاندان و فرزندان و يارانش خشمگين مى‌شود، بلكه شخص نيرومند كسى است كه در هنگام خشم بر نفس خود مسلّط باشد، چنان‌كه پيامبر خدا (ص) فرمود: «نيرومندى در به خاك افكندن حريف نيست بلكه پهلوان كسى است كه در موقع خشم بر نفس خود مسلّط باشد.»«٤٠» پس سزاوار است اين نادان درمان شود به اين كه داستان بردباران و اهل گذشت و كارهاى نيك آنها از قبيل فرو خوردن خشم برايش نقل شود، چرا كه چنين گذشتها از پيامبران و