سازد و از يكى بر عليه ديگرى كمك بگيرد يك بار با فريفتن شهوت، از درجه خشم و زياده‌روى آن بكاهد و ديگر بار با مسلّط ساختن خشم و نخوت بر شهوت، آن را از بن بر كند و مغلوب سازد و خواسته‌هايش را زشت بشمارد، نيروهاى نفس معتدل و خلق و خويش نيكو شود و هر كس از اين راه منحرف گردد همانند آن كسى است كه خداى متعال درباره‌اش مى‌فرمايد: أَ فَرَأَيْتَ من اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ الله عَلى‌ عِلْمٍ.«١٣» و فرموده: وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً.«١٤» و فرموده: وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ«١٥» و درباره كسى كه نفس را از خواهش خود نهى مى‌كند، فرمايد: فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى‌«١٦» به خواست خدا چگونگى مبارزه با اين لشكريان و مسلّط ساختن بعضى بر بعضى بزودى در كتاب رياضت نفس خواهد آمد.

مثال دوّم: بدن انسان همانند يك شهر و عقل يعنى همان نيروى ادراكى انسان، همانند سلطان مدبّرى است كه شهر را اداره مى‌كند، و نيروهاى مدركه عقل كه حواس ظاهرى و باطنى است همانند لشكريان و ياوران عقل و اعضاى حواس همانند رعيّت اويند، و نفس امارّه (نفسى كه بسيار به بدى فرمان مى‌دهد) كه شهوت و خشم است، همانند دشمنى است كه با عقل در مملكتش نزاع مى‌كند و در نابود كردن رعيّت او مى‌كوشد و بدن انسان لشكرگاه و كمينگاه مى‌شود، و نفس او مانند محافظى است كه در لشكرگاه اقامت دارد. پس اگر با دشمن خود جنگيد و او را مغلوب ساخت آن طور كه دوست دارد هرگاه به وطن برگردد كارش ستوده مى‌شود، چنان كه خداى متعال (در وصف مجاهدان) مى‌فرمايد: فَضَّلَ الله الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً«١٧» و

«١٣» جاثيه / ٢٢: آيا ديدى كسى را كه هواى نفسش را خداى خود قرار داده ؟ و خدا او را با آگاهى (بر اين كه شايسته هدايت نيست ) گمراه ساخته .

«١٤» كهف / ٢٨: همانها كه پيروى هواى نفس كردند و كارهايشان افراطى است .

«١٥» اعراف / ١٧٥: و از هواى نفس خويش پيروى كرد او همچون سگ (هار) است .

«١٦» نازعات / ٤٠:... و بهشت جايگاه اوست .

«١٧» نساء / ٩٤: خدا مجاهدان فداكار به جان و مال را بر قاعدان برترى بخشيده است .