راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٦٨ - توضيح تفاوت ميان دو مقام با مثالى حسّى

ندارد مگر زمانى كه آن حقيقت را در نفس خود مشاهده كند و هركس اصل مطلب را منكر شود شرح و تفضيل آن را نيز انكار مى‌كند.» امّا دليل قطعى كه هيچ كس نمى‌تواند آن را انكار كند دو چيز است:

١- شگفتيهاى رؤياى صادقه، زيرا به وسيله آن امور پنهانى كشف مى‌شود و هر گاه اين عمل در خواب ممكن باشد در بيدارى هم محال نخواهد بود. تفاوت خواب و بيدارى فقط در راكد بودن حواس و عدم اشتغال آن به امور محسوس است و بسا شخص بيدارى كه در فكر فرو رود و بر اثر سرگرمى به خودش، نه مى‌بيند و نه مى‌شنود.

٢- پيامبر (ص) از غيب و كارهاى آينده خبر داد چنان كه قرآن نيز مشتمل بر امور غيبيه است و هرگاه براى پيامبر اين كار ممكن باشد براى ديگران هم ممكن است زيرا پيامبر كسى است كه حقيقت كارها بر او كشف مى‌شود و به اصلاح مردم نيز مشغول است. بنابراين محال نيست كه شخصى وجود داشته باشد كه حقايق بر او كشف شود و به اصلاح مردم مشغول نباشد و چنين شخصى پيامبر نيست بلكه ولّى ناميده مى‌شود. پس هركس به پيامبر ايمان داشته باشد و خواب صحيح و درست را راست بداند ناچار بر او لازم است كه اعتراف كند كه قلب يك در به سوى خارج دارد كه در حواس است و يك در از درون دل بسوى ملكوت و عالم فرشتگان دارد كه باب الهام و وحى و دميدن در دل است، و هرگاه به اين دو با هم اقرار كند نمى‌تواند علوم را به آموختن و از راه اسباب شناخته شده منحصر بداند، بلكه مجاهده (با نفس) مى‌تواند راهى براى رسيدن به علم باشد. و اين مطلب بر حقانيّت شگفتيهاى دل و آمد و شد آن ميان عالم دنيا و عالم فرشتگان كه نقل كرديم دلالت مى‌كند.

امّا علّت كشف شدن امور در خواب، به صورتى كه به تعبير محتاج باشد و نيز مجسّم شدن فرشتگان به صورتهاى گوناگون براى پيامبران و اولياء از اسرار شگفتيهاى قلب است و مربوط به علم مكاشفه، از اين رو به آنچه گفتيم اكتفا مى‌كنيم زيرا همين براى تشويق به مجاهده و مكاشفه خواستن به كمك جهاد كافى است.