راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٥١ - شرح تغيير پذيرى اخلاق از راه تمرين

پاداشى دارد و پاداش در مقابل اثر آن است. همچنين است معصيت چه بسيار فقيهانى كه تعطيل كردن فقه در يك شبانه روز را كوچك مى‌شمارند و همچنان روز بروز خود را به پرداختن به فقه وعده مى‌دهد تا سرانجام طبيعت آنها از ممارست بر فقه سر، باز مى‌زند همين‌طور است كسى كه گناهان صغيره را كوچك مى‌شمارد و خود را پياپى به توبه وعده مى‌دهد تا ناگهان مرگ او را مى‌ربايد يا تاريكى گناهان بر روى قلبش متراكم و توبه بر او دشوار مى‌شود، زيرا گناه كم آدمى را به گناه بسيار فرا مى‌خواند در نتيجه دل به زنجيرهاى شهوت گرفتار مى‌شود و نمى‌تواند از چنگالهايش رهايى يابد. معناى بسته شدن در توبه همين است و مقصود فرموده خداى متعال: وَ جَعَلْنا من بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ من خَلْفِهِمْ سَدًّا«٦١» تا آخر آيه نيز همين است. از اين رو على (ع) فرمود: «ايمان در دل به صورت نقطه سفيدى ظاهر مى‌شود و هر اندازه بر ايمان افزوده شود، آن سفيدى زياد مى‌شود و هرگاه ايمان بنده كامل شود تمام دل سفيد مى‌گردد، و نفاق نقطه‌اى سياه در دل به وجود مى‌آورد و هر اندازه بر نفاق افزوده شود آن سياهى زياد مى‌شود و چون نفاق كامل گردد تمام دل سياه مى‌شود.»«٦٢»

در اين صورت دانستيد كه اخلاق نيكو گاه فطرى است و گاه با عادت كردن به كارهاى زيبا و گاه با ديدن و مصاحبت نيكوكاران و برادران درستكار حاصل مى‌شود، زيرا طبيعت و سرشت آدمى خوبى و بدى را از طبيعت ديگران مى‌ربايد. پس كسى كه در وجود او هر سه مورد (ياد شده) جمع شود، يعنى بر حسب سرشت و عادت و آموختن داراى فضيلت (اخلاقى) شود به آخرين درجه فضيلت رسيده است، و كسى كه بر حسب سرشت پست باشد و با همنشينان بد بنشيند و از آنها بدى بياموزد و اسباب بدى برايش فراهم آيد تا به آنها عادت كند از خداى متعال بسيار دور مى‌شود. در ميان اين دو درجه كسانى‌