آخرت بهره مى‌رساند و دو انديشه مختلفند و نياز به دو اسم دارند. بنابراين انديشه ستوده الهام ناميده مى‌شود و انديشه نكوهيده وسواس نام دارد و مى‌دانيد كه اين انديشه‌ها نو پديد است و هر نو پديدى علّت مى‌خواهد و هر گاه پديده‌ها گوناگون شود بر وجود علّتهاى گوناگون دلالت مى‌كند اين همان متوقّف بودن مسبّبات بر اسباب است كه در سنّت خدا شناخته شده است. پس هرگاه ديوارهاى خانه با نور آتش روشن شود و سقف آن تاريك و با دود سياه شود روشن است كه علّت سياهى غير از علّت روشنايى است. همچنين براى روشناييها و تاريكيهاى دل دو علّت مختلف وجود دارد: پس انديشه‌اى كه به خير دعوت مى‌كند فرشته و علتى كه به شر فرا مى‌خواند شيطان ناميده مى‌شود و لطفى كه دل به وسيله آن آماده قبول الهام فرشته مى‌شود توفيق نام دارد و آنچه با آن آماده قبول وسوسه شيطان مى‌شود خوارى و گمراهى ناميده مى‌شود، زيرا معانى گوناگون نياز به اسمهاى گوناگون دارد و فرشته از آفريدگان خداست كه كارش خير رساندن و افاده دانش و كشف حقيقت و وعده دادن به خير و امر به معروف است. خدا او را آفريده و بر آن كار مسخّرش ساخته است. شيطان آفريده‌اى است كه كارش بر خلاف فرشته است به شرّ فرا مى‌خواند و به كارهاى زشت فرمان مى‌دهد و در هنگامى كه بنده‌اى همّت به كار خير مى‌كند او را از فقر مى‌ترساند. از اين رو وسوسه در برابر الهام و شيطان در برابر فرشته و توفيق در برابر خذلان است و خداى متعال در گفتارش به آن اشاره دارد: وَ من كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.«١١١» تمام موجودات جفت و در برابر يكديگر قرار دارند جز خداى متعال كه چيزى در برابر او نيست بلكه او حقيقتى يكتا و خالق همه جفتهاست.

بنابراين دل به طرف شيطان و فرشته كشيده مى‌شود. پيامبر (ص) فرمود:

«در دل دو همدم است: همدمى از جنس فرشته كه به خير وعده دهد و حق را تصديق كند و هركس آن را بيابد بداند كه از سوى خداست و خدا را بستايد، و

«١١١» ذاريات / ٤٩: و از هر چيز دو زوج آفريديم شايد متذكر شويد.