راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٧ - دومين لفظ، روح است

مى‌فرمايد: وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ«٦» اگر با نفس شهوانى مبارزه نكند و از خواهشهاى نفسانى و انگيزه‌هاى شيطان پيروى كند نفس امّاره بالسّوء (بسيار فرمان دهنده به بدى) ناميده شود. خداى متعال در حالى كه از زبان يوسف (ع) خبر مى‌دهد مى‌فرمايد: وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ.«٧» گاهى رواست گفته شود: مقصود از نفس امّاره همان نفس به معناى اوّل است. در اين صورت نفس به معناى اول، سخت نكوهيده است، و به معناى دوّم پسنديده، زيرا دوّمى نفس انسان يعنى ذات و حقيقت اوست كه به خداى متعال و ديگر دانسته‌ها عالم است.

چهارمين لفظ، «عقل» است.

اين كلمه نيز ميان معانى گوناگونى مشترك است: كه آنها در كتاب العلم نقل كرده‌ايم از آن جمله دو معنى مربوط به مقصود ماست:

١- آن كه گاه عقل گفته مى‌شود و مقصود از آن آگاهى از حقيقت امور است. در نتيجه صفت علم مى‌شود كه جاى آن قلب است.

٢- گاهى عقل گفته مى‌شود و مقصود از آن، چيزى است كه علوم را در مى‌يابد. بنابراين همان قلب (لطيفه) است، و ما مى‌دانيم كه براى هر عالمى وجودى است و آن اصلى است كه به خود پايدار است، و علم صفتى است كه در آن وارد شده است، و صفت و موصوف با هم مغايرت دارند (دو وجودند). گاه عقل گفته مى‌شود و مقصود از آن محّل ادراك يعنى درك كننده مى‌باشد و مقصود رسول خدا (ص) از گفتارش: «نخستين چيزى كه خدا آفريده عقل است»«٨» همين است، زيرا علم عرض است و عقل نمى‌پذيرد كه نخستين آفريده باشد، بلكه ناگزير بايد محّل پيش از آن يا همراه آن آفريده شده باشد و نيز