راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٧٤ - توضيح تفاوت ميان دو مقام با مثالى حسّى

در دلها وسوسه كند، خداى متعال مى‌فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ من الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ.«١١٩» مجاهد در معناى آيه من شر الوسواس الخناس.«١٢٠» گفته است: وسوسه بر دل انسان گسترده است و هرگاه خداى سبحان را ياد كند دور شود و آرام گيرد و هرگاه از ياد خدا غافل شود بر دلش گسترده شود. پس ميان ذكر خدا و وسوسه شيطان تنازع و حمله برقرار است همان طور كه ميان روشنى و تاريكى و شب و روز تدافع وجود دارد و به سبب همين تدافع است كه خداى متعال فرموده: اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ الله.«١٢١»

در حديث است كه «شيطان بينى خود را بر روى دل آدمى مى‌نهد و هر گاه خدا را ياد كند آرام بگيرد و ساكت شود و اگر خدا را فراموش كند قلبش را ببلعد».«١٢٢»

ابن وضّاح در حديثى كه نقل كرده گويد: «هرگاه شخص به چهل سال برسد و (از گناهان) توبه نكند شيطان دست به صورتش مى‌كشد و مى‌گويد:

پدرم قربان صورتى كه رستگار نمى‌شود.»«١٢٣»

فصل: شيطان در گوشت و خون و دل آدمى نفوذ دارد

همان طور كه شهوت آميخته با گوشت و خون آدمى است، شيطان نيز در گوشت و خون انسان جارى است و بر تمام پيرامون دل احاطه دارد. از اين رو پيامبر (ص) فرمود: «براستى كه شيطان همانند خون كه در رگها جارى است در وجود انسان جريان دارد. بنابراين با گرسنگى راههاى ورود شيطان را تنگ‌