بطورى كه انسان با عقل كامل و خلق خوب از مادر متوّلد شود و شهوت و غضب بر او مسلّط نباشد، بلكه شهوت و غضب در او معتدل و مطيع عقل و شرع آفريده شده باشد، در اين صورت بدون معلّم، عالم و بدون مربّى تربيت مى‌شود، مانند عيسى و يحيى (ع) و همچنين ديگر پيامبران (ع) و بعيد نيست كه در طبيعت و فطرت انسان نيرويى باشد كه بتواند به وسيله آن به فضيلت دست يابد مثلا چه بسا كودكانى كه راستگو، بخشنده و جرّى آفريده شده و چه بسا كودكانى كه بر عكس آن آفريده شده باشند، امّا با عادت و آميزش با دارندگان اين اخلاق آن را تحصيل كنند و يا با آموختن، صداقت و بخشندگى و غيره را به دست آورند.

راه دوّم براى به دست آوردن اين اخلاق مجاهده و تمرين است، و مقصود اين است كه انسان نفس را بر اعمالى كه مقتضاى اخلاق مطلوب است وادار سازد. به است كه انسان نفس را بر اعمالى كه مقتضاى اخلاق مطلوب است وادار سازد. به عنوان مثال هركس بخواهد خلق بخشندگى را دارا شود راهش آن است كه با زحمت خود را به بخشيدن مال كه كار شخص بخشنده است وادار كند و پيوسته چنان كند تا بخشندگى برايش آسان و طبيعت (ثانوى) شود و نفسش بخشنده گردد. همچنين كسى كه مى‌خواهد خوى تواضع را تحصيل كند و تكبّر بر او غالب است راهش اين است كه مدّتها به اعمال متواضعان توجّه و با نفس خود در اين راه مبارزه كند و با زحمت كار متواضعان را انجام دهد تا تواضع برايش اخلاق و طبيعت (ثانوى) شود و بر او آسان گردد، تمام خلقها كه شرعا ستوده است از اين راه به دست مى‌آيد و در نهايت كارى كه از او سر مى‌زند لذّت بخش مى‌گردد. بنابراين شخص بخشنده كسى است كه از بخشيدن مال لذّت مى‌برد، ولى كسى كه از روى اكراه مال مى‌بخشد چنان نيست، و متواضع كسى است كه از تواضع لذّت مى‌برد. تا زمانى كه انسان به انجام اعمال نيك عادت نكند و تمام اعمال بد را ترك نگويد اخلاق دينى هرگز در نفس رسوخ نمى‌كند و نيز اگر شخصى مشتاق به كارهاى خوب كه از آن بهره‌مند مى‌شود، بر كارهاى خوب مواظبت نكند و از كارهاى زشت ناراحت نشود و از آنها بدش نيايد، اخلاق خوب در نفس او رسوخ نمى‌كند. چنان‌كه پيامبر خدا (ص) فرمود: