عالمان نزديك به قدما و يا شرح و تفسيرهايشان از اقوال آنها- قدما- بها مى‌داده اند شايد بتوان علامه كاظمى را از زمره اين دسته- كه در عين اعتقاد به ديدگاه ياد شده چندان به نقل اجماع وقعى نمى‌نهند- دانست او مى‌گويد:

هو- اى المحقق- لسان متقدمى الاصحاب و ترجمانهم ومحقق مافاتهم ومظهر ما خفى عنهم. (٦١)

محقق حلى زبان متقدمين، ترجمان افكار، تحقيق كننده از دست رفته ها و آشكار كننده انديشه هاى ض‌نهان آنها است. در اين بحث بيشتر به كلماتى كه پيرامون سه شخصيت- شيخ طوسى، محقق حلى و علامه حلى- ذكر شده، اشاره مى‌كنيم. در مورد اين سه شخصيت سوالات قابل طرح عبارتند از:

١ . آيا اينان در ض‌ى دستيابى به آراى پيشينيان خود بوده اند؟

٢ . آيا جهت دستيابى به آراى آنان تتبع و دقت مى‌كرده اند؟

٣. نزديك بودن به عصر قدما تا چه اندازه تتبع آنها را جهت دستيابى به فتاواى قدما با موفقيت مقرون نمود؟

٤ . آيا مى‌توان گفت اينان آراى خاصى از قدما را در اختيار داشتند كه در كتب آنها- قدما - ذكر نشده است؟ ٥ . آيا در آينه نقل اجماع اين سه تن مى‌توان آراى قدما را ديد؟ بحث حاضر درصدد بررسى كامل و دقيق سوالات فوق نيست- كه آن مجالى ديگر مى‌طلبد- اين سوالات را از آن جهت طرح نموديم كه زواياى بحث از يكديگر تفكيك يافته و بازشناخته شوند تا آنگاه كه كلمات خوانساريها را ذكر كرديم بدست آيد به چه زاويه هايى از بحث نظر داشته اند.

(٦١)كشف اللقناع، ص٢٥٥.