قد بيّنّا أنّ ماتعمّ به البلوى ويتكرّر حدوثه لابد من إيراد بيان حكمه مورداً يقطع العذر ويثلج الصدر وعلى هذا عوّلنا في أنّ مسّ الذكر لاينقض الوضوء، ولو كان فِعل المعصية حدثاً في نفسه، لوجب أن يرد ذلك وروداً يقطع العذر، ويوجب العلم، ويشترك فيه الخاصّ والعام، كما وجب في امتثاله. (٦٥)

اجماع مركب و عدم قول به فصل: ميتوان برخى اجماعات سيد را در اين قسم به شمار آورد. آن جا كه از اجماع در يك حكم، فروعات آن را استنباط مى‌كند و با نيافتن قائل به فصل، حكم ديگرى را مجمعء عليه مى‌پندارد. در استدلال بر وجوب مسح پا با رطوبت دست مى‌گويد:

انّ كلّ من أوجب في تطهير الرجلين المسح دون غيره، أوجبه ببلّة اليد، والقول بأنّ المسح واجب وليست البلّة شرطاً قول خارج عن الاجماع. (٦٦)

روش فقهى سيّد مرتضى در علم الخلاف

چنان كه قبلا بيان شد، سيد مرتضى از پايه‌گذاران اين شيوه تأليف در ميان اماميه است و تأليفات متعدد در اين زمينه دارد؛ به طورى كه تقريباً تمام كتب و بيشتر رساله‌هاى استدلالى موجود او متأثر از اين سبك بوده و فقه را در اين قالب پياده نموده است.

«علم الخلاف» يا «فقه تطبيقى» يكى از سبكهاى تأليفات فقهى است كه در آن آرا و انظار مختلف فقها بيان مى‌شود و ضمن ارائه استدلال بر رأى مختار، به ردّ ادلّه ديگران و مناقشات آنها مى‌پردازد. حال گاهى اختلاف آراء بين فقهاى اماميّه بيان مى‌شود و گاهى

(٦٤)الانتصار، ص١٢٠، م٢٠ ممكن است اين دليل را استصحاب شك در رافع نيز قلمداد كنيم؛ امّا اصل برائت عام‌تر است به
(٦٥)الناصريات، ص١٣٧.
(٦٦)الانتصار، ص١٥٦(م٥٤) و نيز ر.ك: الانتصار، ص١١٧، م١٧و ص٢٤٦.