به روش فلسفى و محقّقانه در انواع و اقسام علم بحث كرده و از كلمات صاحب محاكمات در شرح بر شمسيّه و شرح بر مطالع خرده گرفته است. اين رساله در آخر «الجوهر النّضيد» در شرح منطق تجريد تأليف علامه حلّى (رض) به سال ١٣١١ ه. ق چاپ شده است.

١٠. تفسير بر سور قرآنيه، اين تفاسير را ملا صدرا بر سوره فاتحة الكتاب و قسمت زيادى از سوره بقره و آيه نور و سوره يس و واقعه و حديد و جمعه و الم سجده و طارق و الأعلى و الزّلزال و الضّحى و الطلاق و چند آيه ديگر نوشته است. در اين تفسير متعرض اقوال مفسرين و روايات وارده از طريق اهل بيت عصمت و طهارت گرديده و به ذكر تحقيقات كثيره‌اى از مبانى حكميّه و اصول عرفانيه دست زده است. اين كتاب حاوى عمده مبانى و مسائل راجع به مبدأ و معاد و معارف حقّه است و آراء و افكار عرفانى آخوند بيشتر در اين كتاب موجود است.

عالى‌ترين مباحث مربوط به تفسير كه برخى از اين مباحث را در اوّل تفسير خود آورده‌اند، در خلال اين كتاب موجود است و به خصوص تفسير فاتحة الكتاب آخوند اثر بى‌نظيرى است، قسمتى از اين تفسير را در شهر مقدس قم تأليف كرده، در اوّل تفسير آية الكرسى سوره بقره گفته است: «فيقول المتشبّث بلطفه الجسيم محمد المشتهر بصدر الدين شيرازى مولدا و القمى مسكنا.»

آخوند ملا على نورى بر قسمتهايى از اين كتاب حاشيه‌هاى دقيق و لطيف نوشته كه با كتاب در سنه ١٣٢٢ ه. ق در تهران به چاپ سنگى رسيده است [١]؛ در معانى آيات به نحو مرسوم و معهود در بين اهل تفسير به تفسير بيضاوى اهميت داده است. در احاطه به اقوال مفسران، انواع‌

[١]سوره حمد و قسمتى از سوره بقره (آية الكرسى) و آيه نور جداگانه در تهران به طبع رسيده است، مجموعه تفسير آخوند را مرحوم حاج شيخ احمد كتابفروش شيرازى در سنه ١٣٢٢ ه. ق به طبع رسانيده است. در آخر اين كتاب تفسير آيه «و ترى الجبال جامدة» الخ نيز چاپ شده است ولى آخوند در تفسير اين آيه متعرض طريقه خود در حركت جوهر نشده و بسيار محققانه اين آيه تفسير شده است، ولى چون به حركت جوهر با تناسب آن با آيه اشاره نشده است، بعضى‌ها در انتساب آن به آخوند استبعاد نموده‌اند، با آنكه در اسفار و ساير كتب خود آيه مذكور را دليل بر حركت جوهريه گرفته است، لذا بعضى تفسير اين آيه را از آخوند ملا صدرا ندانسته‌اند.

ملا صدرا سكون زمين را قطعى نمى‌دانسته است، لذا يكى از وجوه تفسير آيه را حمل بر حركت زمين كرده است و آن را به قدماى از حكما نسبت داده است.