ملا صدرا نسبت به محيى الدين به صورت يك مرشد و معلم كامل و انسانى إلهى و تمام عيار مى‌نگرد و او را قدوه اهل مكاشفه مى‌داند و حق آن است كه افكار عرفا به خصوص شيخ اكبر در او اثر عميق به جا گذاشته است و در حل كثيرى از معارف الهيه، از آنها استمداد جسته است.

اواخر سفر نفس اسفار، در نفيس‌ترين مباحث، فقط ابن عربى است كه ملا صدرا او را مرد ميدان مسائل مربوط به عوالم و نشئات بعد از موت مى‌داند و الحق در افقى افكار ملا صدرا طالع شده است كه ارباب مكاشفه در آنجا رحل اقامت افكنده‌اند و حل آن مسائل جز از طريق شهود و استفاده از مشكات اهل ولايت ميسور نيست و عقل نظرى هرچه هم كه قوى باشد، در ادراك اوليات مسائل مختص به مباحث مربوط به غيب نفس در قوس صعودى اعجمى است؛ لذا شيخ و اتراب و اتباع او در مباحث معاد، كمتر حرف زده‌اند و آنچه گفته‌اند، قابل بحث نيست.

آنچه شيخ اشراق در مباحث نفس و مقامات و مراتب و حالات و نشئات آن بيان كرده است (اگرچه بيش از شيخ مطلب آورده است)، چندان قابل توجه نيست و آنچه را كه در ملكات نفسانى و هيئت و صور حاصل در نفس و برخى از مباحث مربوط به تناسخ آورده است، متحمل مناقشات و ايرادات كثيره است.

كسانى كه حركت جوهرى را انكار نموده‌اند و تجرد خيال را نفى نموده‌اند و ملاك حشر نفوس را افراد مثالى قرار داده‌اند و صور حاصل از اعمال و نيات را از عوارض نفس مى‌دانند و تحول نفس را به صور مناسب اعمال و ملكات منكرند، نمى‌توانند مطالب ارزنده در مقامات و مراتب نفس بعد از خراب عالم هيولى و بوار ابدان مادى بيان نمايند [١].

[١]حقيقت حشر اجساد، معاد جسمانى و اثبات تجرد برزخى و عدم انحصار تجرد در تجرد عقلانى صرف و بعث انسان با جميع قوا و جوارح و تحقيق در حقيقت قبر و بيان آنكه موت وارد بر اوصاف و عوارض است و «ان المقابر بعضها عرشية و بعضها فرشية» و بيان كيفيت انواع عذاب قبر و تحرير وجوه فرق بين عذاب قبر و بعث‌