سه رسائل فلسفى
(١)
٧ ص
(٢)
١١ ص
(٣)
١٧ ص
(٤)
٢١ ص
(٥)
٢٦ ص
(٦)
٤٢ ص
(٧)
٥٣ ص
(٨)
٧٧ ص
(٩)
٧٨ ص
(١٠)
٨٥ ص
(١١)
٨٩ ص
(١٢)
٩٠ ص
(١٣)
٩٢ ص
(١٤)
١٠٢ ص
(١٥)
١٠٣ ص
(١٦)
١٠٩ ص
(١٧)
١١١ ص
(١٨)
١١٦ ص
(١٩)
١١٧ ص
(٢٠)
١٢٥ ص
(٢١)
١٣١ ص
(٢٢)
١٤٥ ص
(٢٣)
١٥٠ ص
(٢٤)
١٦٨ ص
(٢٥)
١٧٢ ص
(٢٦)
١٧٦ ص
(٢٧)
١٨٩ ص
(٢٨)
١٩١ ص
(٢٩)
١٩١ ص
(٣٠)
١٩١ ص
(٣١)
١٩٢ ص
(٣٢)
١٩٤ ص
(٣٣)
١٩٥ ص
(٣٤)
١٩٥ ص
(٣٥)
١٩٦ ص
(٣٦)
١٩٦ ص
(٣٧)
١٩٧ ص
(٣٨)
١٩٨ ص
(٣٩)
٢٠٢ ص
(٤٠)
٢٠٣ ص
(٤١)
٢٠٦ ص
(٤٢)
٢٠٦ ص
(٤٣)
٢٠٨ ص
(٤٤)
٢١٠ ص
(٤٥)
٢١٠ ص
(٤٦)
٢١١ ص
(٤٧)
٢١٢ ص
(٤٨)
٢١٤ ص
(٤٩)
٢١٧ ص
(٥٠)
٢١٧ ص
(٥١)
٢٢١ ص
(٥٢)
٢٢١ ص
(٥٣)
٢٢٣ ص
(٥٤)
٢٢٤ ص
(٥٥)
٢٢٤ ص
(٥٦)
٢٢٦ ص
(٥٧)
٢٢٦ ص
(٥٨)
٢٢٧ ص
(٥٩)
٢٢٧ ص
(٦٠)
٢٢٨ ص
(٦١)
٢٢٩ ص
(٦٢)
٢٣١ ص
(٦٣)
٢٣٢ ص
(٦٤)
٢٣٣ ص
(٦٥)
٢٣٦ ص
(٦٦)
٢٣٨ ص
(٦٧)
٢٣٩ ص
(٦٨)
٢٤٣ ص
(٦٩)
٢٤٤ ص
(٧٠)
٢٤٤ ص
(٧١)
٢٤٥ ص
(٧٢)
٢٤٩ ص
(٧٣)
٢٤٩ ص
(٧٤)
٢٥٢ ص
(٧٥)
٢٥٣ ص
(٧٦)
٢٥٥ ص
(٧٧)
٢٥٩ ص
(٧٨)
٢٦٤ ص
(٧٩)
٢٧١ ص
(٨٠)
٢٧٤ ص
(٨١)
٢٧٧ ص
(٨٢)
٢٨١ ص
(٨٣)
٢٨٢ ص
(٨٤)
٢٨٥ ص
(٨٥)
٣٠٤ ص
(٨٦)
٣٠٨ ص
(٨٧)
٣١١ ص
(٨٨)
٣١٣ ص
(٨٩)
٣١٥ ص
(٩٠)
٣١٥ ص
(٩١)
٣٤١ ص
(٩٢)
٣٤٧ ص
(٩٣)
٣٥١ ص
(٩٤)
٣٥٢ ص
(٩٥)
٣٥٢ ص
(٩٦)
٣٦٧ ص
(٩٧)
٣٦٨ ص
(٩٨)
٣٧٤ ص
(٩٩)
٣٧٤ ص
(١٠٠)
٣٨٣ ص
(١٠١)
٣٨٣ ص
(١٠٢)
٣٨٧ ص
 
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص

سه رسائل فلسفى - الملا صدرا - الصفحة ١١٤

و الاستواء غير مجهول و الاقرار به من الايمان و الجحود به كفر».

برخى از عامه در آيات صفات گفته‌اند: «اتفق الفقهاء كلّهم من المشرق الى المغرب على الايمان بالصفات من غير تفسير و لا تشبيه».

به عقيده اين جماعت در اوراد و اذكار و ادعيه مشتمل بر صفات الهيه و در مقام اقامه نماز و ساير امور عبادى، ما الفاظى را جارى به لسان خود مى‌نماييم، بدون آنكه از آن الفاظ معنايى را بفهميم و آنچه كه ادا مى‌كنيم، اكثرا غير لقلقه لسان چيز ديگرى نيست، نعوذ باللّه من التفوه بهذه الاقوال.


و الحياء و المكر و الاستهزاء، لها اوائل و لها غايات، مثاله الغضب، فان اوله غليان دم القلب و غايته إرادة ايصال الضرر الى المغضوب عليه، فلفظ الغضب فى حق اللّه لا يحمل على اوّله الّذي هو غليان دم القلب، بل على غرضه الّذي هو إرادة الإضرار ... فلفظ الحياء فى حق اللّه- مثلا- يحمل على تركه الفعل لا انكسار النفس ...».

اين مسلك قابل توجه نيست، چون لفظ و كلمه‌اى كه داراى موضوع له خاص است، حمل بر معانيى نموده‌اند و بر مصداقى اطلاق كرده‌اند كه بر آن دلالت ندارد، نه به نحو مجاز و نه به نحو حقيقت. و سيأتى تحقيق الحق و بيان ما هو المرضى عند المحققين و خواهيم گفت كه اين قبيل از اوصاف، مضاف به مرتبه جمع وجود و مقام احديت حق نمى‌باشند، بلكه اين الفاظ به مقام فرق وجود و مرتبه تفصيل حقيقت هستى اضافه مى‌شوند كه نه به تأويل حاجت است و نه به تنزيه و مذهب اهل عصمت و طهارت جمع بين تشبيه و تنزيه است.

و حق تعالى داراى مراتب و شئون مختلف از جمع و فرق و مقام قرآن و فرقان و مرتبه جمع و اجمال و تفصيل است و به همين معنا محمول است آنچه از اهل بيت طهارت مأثور است كه «لا جبر و لا تفويض، بل امر بين الامرين»، حقيقت حق به حسب مقام ذات و مرتبه كنز مخفى و غيب وجود و مقام استهلاك و فناى صفات و اسماء، متعين به هيچ تعيّنى نمى‌باشد و به حسب مقام فرق، وجود اضافه اين قبيل از اوصاف- يدل على كماله و اكمليته، لأنها آيات قدرته و شواهد سعته و مقام حقيقته الإطلاقية- چه آنكه اصل حقيقت وجود جميع جهات وجودى را استيعاب نموده؛ به عبارت ديگر: اثبات اين اوصاف بر حق تعالى و نفى آنها از حق تعالى دلالت بر كمال و سعه وجودى حق دارد، چه آنكه اضافه اين اوصاف دليل بر سعه وجود و احاطه تامّه قدرت او و مراتب الوهيت اوست كه «فى السماء إله و فى الأرض إله».

عدم اضافه اين صفات دلالت دارد بر استغناى ذاتى و نزاهت تامه حق از اوصاف موجب نقص.

مسأله بداء و اطلاق فرح و سرور و غضب و نيز اضافه اوصافى نظير تردد و ... به نحو حقيقت بدون تأويل بر حق اوّل اطلاق مى‌شود و كليه آيات صفات بنا بر اين مقدمه- بنا بر مسلك اهل توحيد- از محكمات آيات به شمار مى‌روند.