سه رسائل فلسفى - الملا صدرا - الصفحة ٣١
و نيز انكار اتحاد عاقل و معقول، بلكه اتحاد نفس با جميع مدركات خود و نيز انكار تجرد مراتب نازل نفس، موجب انكار معاد و حشر اجساد و بالجملة باعث تأويل كثيرى از نصوص و ظواهر وارد از طرق وحى و اهل تنزيل و صاحبان عصمت و طهارت مىشود؛ كسانى كه از درك اين قسم از مباحث محرومند و به صورت يك كتابشناس يا فهرستنويس، به كتب علمى مراجعه مىنمايند، نمىتوانند مقام و مرتبه اختصاصى هر فيلسوفى را معين كنند و حدود و مرزهاى افكار او را مشخص نمايند.
ملا صدرا براى آنكه به مخالفان خود بفهماند كه متفرّد در اين آراء نمىباشد، بيشتر تحقيقات اساسى خود را با اثولوجياى شيخ يونانى تطبيق مىكند و از اين كتاب شاهد مىآورد و حق آن است كه اكثر مباحث مهم فلسفى در اين كتاب به صورت يك متن دقيق و موجز فلسفى وجود دارد، حتى وحدت وجود و اين كه هر موجود دانى، مرتبه نازله وجود عالى و وجود عالى، مقام تمام و كمال وجود دانى است و عالم ماده، رقيقه عالم عقل و عقل، حقيقت و روح ماده است (و ان هذه الحسائس عقول ضعيفة و ان العقول حسايس قويّة) در اين كتاب وجود دارد و ليكن تقرير آن به صورت برهان و اقامه براهين براى اثبات اين مسائل و دفع آنهمه شكوك حيرانكننده، مانع از آن است كه ما بگوييم اين آراء را ملا صدرا مثلا از شيخ يونانى گرفته است.
همه اين عبارات را حكما و فلاسفه اسلامى ديدهاند و ليكن از اقامه برهان بر آن عاجز ماندهاند و يا اعتقاد به آن را مخالف اصول و قواعد فلسفى خود دانستهاند، لذا آن را انكار نمودهاند و بر نفى آن برهان اقامه كردهاند.
مثلا اتحاد نفس با صور و ادراكات خود (اتحاد علم و عالم و معلوم يا اتحاد عاقل و معقول
فرق بين قيامت صغرى و كبرى و تحقيق در انواع و اقسام حشر و بحث در انواع و اقسام صراط و كيفيت نشر كتب و صحايف (صحيفه وجود انسان و مناسبت آن با صحايف وجودى) و تقرير مظاهر حقيقى جنت و دوزخ و احوال و اهوال لازمه قيامت حقيقى و نحوه عذاب اخروى و سبب و علت و كيفيت انقطاع عذاب و غير اينها از مسائل، اختصاص به ملا صدرا دارد.
غزالى و ديگران اگرچه در كثيرى از اين مباحث وارد شدهاند، ولى از اثبات مبانى و اساسى كه اين مباحث بر آن استوار است، مثل اثبات حركت جوهر و بيان تجرد قواى جزيى نفس و وحدت وجود و نفى اصالت از ماهيات و غير اينها از اصول، نظير لزوم اتحاد نهايات و بدايات: اتحاد نفس با عقل فعال و ... عاجزند.