مطابق صورتى كه شخص متجاوز به حقوق مردم و حدود إلهى در نفس خود ايجاد نموده است ظاهر نمى‌شود، بلكه منقلب به آتش دردناك مى‌شود (نعوذ باللّه من تبعات اعمالنا) كه بايد مأكول ظالم در آخرت واقع شود و عذاب آخرت از آن جهت دردناك است كه از طريق جهات خارجى وارد بر اجسام اخروى و از راه اجسام بر نفوس و ارواح آنها نمى‌شود، بلكه از صميم روح شعله‌ور مى‌شود و بر ظاهر سرايت مى‌كند و حركات اهل نار دورى و غير مستقيم است، لذا اگر منشأ اين عذاب مستحكم در روح انسان شده باشد، زائل نخواهد شد و معذب در آخرت امرى داخلى است نه خارجى.

تجسم صور حاصل از اعمال به صور مناسب با روح نيات و نشئات آخرت، از ضروريات است و از لوازم لا ينفك نفوس؛ لذا در اخبار وارد است كه: مردم بر طبق نيات خود محشور مى‌شوند (و خاصيّة تبدل النشآت كتبدل سنى القحط سبع بقرات عجاف في الرؤيا ...)

[١]منقلبا به في الدركات (الاسفار)، چاپ سنگى ١٢٨٢ ه. ق، ج ١، ص ١٨٢.

[٢]فى الاسفار: و الذين ...

سه رسائل فلسفى ؛ ص٣٤١