(احدها) العلة الغائية و قد علمت اعتبار السبق في علم الفاعل فيها [٢] و انها علمه السابق الفعلى بوجه الخير في النظام الكلى (چون اراده حق همان علم حق است به نظام اتم و اراده و علم حق، مبدأ نظام كلى است و محيط و واسع و شامل همه اشيا است، بر خلاف اراده انسانى مثلا كه مبدأ افاعيل جزئيه و نفس انسانى مدبر نظام جزيى بدن است. مراد از كلى در اصطلاح اكابر معناى سعى محيط واسع است نه كلى به اصطلاح اهل ميزان). و (ثانيها): الغاية بمعنى ما ينتهى إليها الفعل و يعتبر فيها النهاية، و هذا قسمان: احدهما: ما ينتهى إليه الفعل بالذات و الآخر ما ينتهى إليه بالعرض و هذان هما المراد بالذاتية و العرضية و بحسب الوجود العيني لذاته و التحقق العرفاني لغيره، يعني وجوده العيني النفسي لذاته ما ينتهي إليه بالذات، هذا الفعل الكلي و الايجاد المطلق. و وجوده الرابطي لغيره معروفا ما ينتهي إليه بالعرض و إنما مغايرة هاتين الغايتين، ما دام بقاء ما للعارف و عند الطمس الصرف و الفناء المحض او العلم الحضوري من باب علم الفاني بالمفني، لا يبقى شي‌ء حتى يتحقق وجود رابط و المعروفية صفة آتية له تعالى كالعلم» انتهى ما حرره و حققه الحكيم المحشى (قدّس سرّه).

بنا بر اين (احببت) ملازم است با شهود ذات ملازم با اسماء و صفات ملازم با اعيان و مفاهيم و ماهيات، با اين قيد كه اسماء مشهود حقند به عين شهود ذات- شهودا مفصلا- و اعيان لازم اسماء مشهود حقند- شهودا مجملا- و از اين شهود و تجلى و تحرك غيبى اسماء طالب اعيان جهت اظهار وجود كمال خود و اعيان طالب ظهور اسماء و تجلى صفات در كسوت خود، جهت خروج از ظلمت امكانى و

[١] در اسفار آنچه را كه آخر اين رساله تحرير نموده است، به عنوان «زيادة تبصرة» است و بعد از ذكر آنچه را كه محقق سبزوارى تقرير نموده است و ما نقل كرديم، مطلب را به «تذنيب» ختم نموده است و به تحرير فصول عرفانى اسفار كه مشتمل بر عالى‌ترين مباحث و مسائل فلسفى است، پرداخته است.

ملا صدرا گويا در اسفار هم نظر به جواب مسائل اين سائل داشته است و برخى از مشكلات را به عنوان سؤال و جواب تقرير و تحقيق فرموده است، به وجود اين رساله كه بسيار عالمانه نوشته شده است در چند مورد از آثار خود از جمله اواخر تعليقات خود بر حكمت اشراق و شرح آن (شرح علامه شيرازى) در تحقيق در نحوه ظهور نفس و اين كه به چه نحو مى‌شود بين مجرد و مادى (روح و بدن) تركيب طبيعى به وجود آيد و فقط در بين حكماى عظام دوره اسلامى او اين مسأله را به نحوى جامع الاطراف تحقيق فرموده است، تصريح كرده و حل مشكل را به نحو تفصيل به جوابهاى خود از سؤالات يكى از اصدقا ارجاع داده است.

[٢] مسلما علت غايى بايد قبل از وجود خارجى فعل يك نحو تقرر و تحققى داشته باشد، اگرچه اين سبق غير زمانى و به حسب تحقق خارجى عين وجود فاعل باشد و در برخى از موارد نيز متمم فاعليت فاعل و به حسب زمان مقدم بر فعل جهت متمم فاعليت فاعل است و فاعل زمانى به همين جهت فاعل حقيقى نيست و در فعل نيز دايره اختيار او ضعيف و به حسب واقع در افعال او يك نوع اضطرار تحقق دارد و فاعل به نحو اطلاق و مختار به تمام معناى كلمه حق اوّل است.