كتاب قرآن مجيد مشتمل است بر احكام مربوط به نظام اجتماع بشرى و متضمن است بر قواعد مربوط به عبادات و طاعات، قواعد و قوانين مربوط به حدود و ديات و بالأخره مشتمل است بر آنچه كه مدخليت دارد در تنظيم قواعد اجتماعى و ايجاد مدينه فاضله و قوانين مربوط به تنظيم احوال يك فرد و قواعد مربوط به نظام اجتماع يك خانواده و يك طائفه و يك شهر، و بالأخره بيان آنچه كه مدخليت تام دارد در به وجود آوردن يك مدينه فاضله در منطقه و مملكت واحد و نيز مشتمل است بر آنچه كه مايه و موجب سعادت دنيا و آخرت كليه افراد بشر است و به همين جهت صاحب شريعت اسلامى مبعوث است بر كافه مردم و آورنده رسالت بزرگ اجتماع بشرى است الى يوم القيامة.

به همين مناسبت استنباط احكام شرعيه و قواعد فرعيه و اطلاع بر انتظام معيشت و علم بر اصول معرفت و حكمت و بيان اقسام فضائل نفسانى و به عبارت كافى‌تر و تمام‌تر آيات الهيه مشتمل است بر مكالمات ربانيه با حضرات نفوس انسانى، لذا بحث از احوال و كيفيات خطابات الهيه و مقام مخاطب و كيفيت تخاطب و اضافات و نسب الهيه بين اين دو و ارتباطات ربوبيه شأن علم تفسير است و احكام جميع منازل سلّاك الى اللّه از بدايات و اقسام آن و نهايات و مراتب آن (قسم بدايات كه مشتمل بر ده باب است و قسم ابواب و قسم معاملات و قسم اخلاق و قسم اصول و اوديه و احوال و ولايات و حقايق در آخر قسم نهايات از معرفت و فناء و بقاء و تحقيق و تلبيس و وجود و تجريد و تفريد و جمع و توحيد (هركدام مشتمل است بر ده باب، مجموع هزار باب كليات آن محصور است در صد منزل) در اين كتاب إلهى كه ( «لا يغادر صغيرة و لا كبيرة الا احصاها») به نحوى جامع و شامل و كامل بيان شده است.

بنا بر تعريف اخير كه مختار برخى از محققان از متأخران است، غرض حقيقى از تفسير فهم خطابات الهيه و نحوه حال مخاطبين و معرفت لسان متكلم به اين خطابات است؛ چه آنكه خطابات إلهى و تنزلات ربانى السنه احوال مخاطبين است و كتاب إلهى خبر مى‌دهد از احوال خلايق، به اعتبار وجود آنها در عوالم غيبى و تعين علمى خلق در عالم اعيان ثابته و تعلق خطاب تكوينى به ايجاد خلايق و نحوه تأثير نفس رحمانى و بيان آنكه اين نفس ربوبى اوّل كلمه‌