سه رسائل فلسفى - الملا صدرا - الصفحة ٣٣
بوده است و هركه به درس آخوند حاضر مىشده است و يا اهل مطالعه اين افكار بوده است، مىدانسته كه اين عبارات از مباحث مشرقيه فخر رازى نقل شده است، مثل اين كه محقق فيض ملا محسن شاگرد متعبد به مبانى آخوند ملا صدرا، همان عبارات را از فخر رازى با ذكر مأخذ نقل نموده است و حقير در اين مورد معتقد به سليقه دانشمندان و محققان فرنگى و غربى هستم و اى كاش از قديم الأيام مرسوم بود كه بدون ذكر مأخذ يك كلمه هم نقل نشود و اگر اين رويه در علوم متداول- اعم از معقول و منقول- مراعات مىشد، خيلى از مشكلات ما حل شده بود؛ گاهى نگارنده بيش از يك هفته دنبال مطلبى در كتب محتمله سير نموده و كلى وقت خود را تضييع كرد و عاقبت راه به جايى نبرد و از اين بدتر، نقص اساسى را در كار خود تحمل كرد. اين ملا صدرا نيست كه مرتكب اين خطا شده است، هركه به كتب فقهيه مراجعه كند و يا به تفاسير نظرى افكند، مثلا همين «تفسير كبير» فخر رازى را با تفسير ابو الفتوح مقابله نمايد و نيز از ريشه مطالب كلامى كه فخر رازى در تفسير خود آورده است جستجو كند، مىفهمد كه مؤلفان قديم چه نحوه مطلب مىنوشتهاند و سبك آنها در تحرير عقائد علمى چه بوده است [١].
روش آخوند در تحرير عقائد اختصاصى او، آنجايى كه به حل مشكلات و دفع نقوض و شبهات مخالفان مىپردازد و يا خود در صدد تقرير و بيان مطلبى عالى برمىآيد، ممتاز از تحريرات ديگران است و داراى قلمى روان و جذاب و منشيانه است و اهل ادبيات او را در اين جهت بين ارباب معقول بىنظير و در بين مؤلفان منقول كم نظير مىدانند و الحق تسلط عجيبى در تحرير مباحث دارد و به عربى و فارسى تحرير عالى او جذابيت خاصى دارد.
[١]افاضل و اعلام روشهاى مختلف در تأليف داشتهاند، برخى از كتب كه حاوى افكار و آراء علما و محققان است و مؤلف در همه مسائل داراى نظريه خاص نمىباشد، چهبسا مملو است از عبارات موجود در كتب.
جمعى در مقام تحرير عقائد اگرچه عقائد مشهور باشد، ملزم بودهاند كه مأخذ نقل خود را ذكر نمايند و يا عقائد مشهور را نيز به قلم خود نقل نمايند؛ برخى از اين رويه پيروى كردهاند، ولى گاهى از ذكر مطالبى كه به قلمى شيوا و روان تحرير شده است، خوددارى ننمودهاند؛ ولى در تحرير عقائد اختصاصى عنان قلم را به دست فكر خود دادهاند «و للناس فيما يعشقون مذاهب».