قديم و جديد و حواشى و تعاليق اعلام فن حكمت و معرفت از قبيل حواشى دوانى (سه حاشيه جديد واجد و قديم) و حواشى مولانا جمال الدين محمود، حواشى صدر الدين دشتكى، صدر المدققين فرزند نحرير او غياث اعاظم الحكماء، حواشى فخر الدين سماكى معروف به حواشى فخريه و حواشى شريفيه مير سيد شريف معروف به محقق شريف و تعاليق شمس الدين خفرى شيرازى معروف به حواشى خفريه و غير اينها از تعاليق و حواشى و شروح كلامى و حكمى.

و نيز به شروح و تعليقات و آثار فخر رازى (به قول ملا صدرا خطيب رازى) به خصوص آثارى را كه در رد فلسفه شيخ رئيس نوشته است، زياد مراجعه نموده است و نيز آثار عقلى و حكمى غزالى، آثار مشتمل بر رد و ابطال دلايل عقلى و مبانى فلسفى را مطالعه دقيق كرده است، اگرچه نسبت به افكار فلسفى اين دو اعتنايى ندارد و آنها را به حسب افكار حكمى، منحرف مى‌داند و اعتقاد دارد كه تقرب به عوام و نيل به مناصب دنيوى، بى‌تأثير در انحراف آنها از عقليات نيست؛ شايد علت اساسى مخالفت آنها با افكار فلسفى، همان فقدان قريحه مخصوص به اهل تحصيل از حكماست. در فخر رازى عدم استقرار فكرى ناشى از قوه تخيّل و وهم و عدم استوارى قوه مخصوص درك عقليات صرفه و معقولات محض ظاهر و لايح است، هرچه خواجه طوسى داراى استقامت ادراك است، در مقابل فخر رازى فاقد آن مى‌باشد. هنر او همان حفظ مسائل شايع در السنه و افواه و تحصيل محفوظات حل نشده مشكوك است با اين حال انتقال سريع او در درك مسائل علمى و قدرت حفظ مباحث مختلف در علوم متداول، قابل انكار نيست.

شده است؛ چندين قرن اين اثر مورد استفاده و مدار عالى‌ترين بحث‌ها واقع شده است، محققترين فضلاى فلاسفه و متكلمان به اين كتاب توجه داشته‌اند. بايد كتابى مستقل راجع به معرفى تجريد و شروح و حواشى آن نوشته شود. از افاضل و دانشمندان ترك و دانشمندان هندى نيز تعليقات متعدد بر اين كتاب ديده شده است. اكثر دانشمندان و محققان دوران صفويه و افاضل معاصر زنديه و افشاريه و قاجاريه و جمعى از تابعان مكتب ملا صدرا، بر تجريد و حواشى و شروح آن شرح و تعليق نوشته‌اند. شرح حكيم تحرير ملا عبد الرزاق بر تجريد آخرين شرح و محققانه‌ترين شرحى است كه بر اين متن بى‌نظير نوشته شده است، كما اين كه تعليقات لاهيجى بر حواشى خفريه نيز بسيار عميق و عالمانه تحرير يافته است.