مصنف در اين كتاب در صدد مقايسه بين افكار خود و پيشينيان برآمده و به نحو خاصى مشى نموده است. در نزد ارباب معرفت كتاب اسفار بهترين كتابى است كه از زمان پيدايش فلسفه تا كنون نوشته شده و پر از تحقيقات و تدقيقات فلسفى بوده و مشتمل است بر اقوال و افكار جميع متصديان معرفت حقايق و بهترين مدرك است، براى شخصى كه بخواهد تاريخ زنده و مستندى در فلسفه بنويسد.

گاهى در گوشه و كنار اين كتاب، مؤلف به تفنن مطالب بسيار مهمى به صورت اشارت و رمز نوشته و معانى و حقايق نفيسه را به طور اجمال و اشاره بيان نموده است و هركسى مرد فهم آن كلمات نيست. لذا بزرگان كتاب اسفار را مشكلترين كتاب در فلسفه دانسته‌اند.

صدر المتألّهين مطالب زيادى از قوم بدون ذكر مأخذ در اين كتاب نوشته، ولى مطالبى را كه از ديگران اخذ كرده، مطالبى ساده و سطحى و رايج است و غير از تحقيقات مختص به خود اوست؛ اهميت صدر المتألّهين در تحقيقات رشيقه‌اى است كه اختصاص به خود او دارد.

اين كه در السنه و افواه بعضى از عوام عصر، معروف شده است كه صدر المتألّهين مطالب و مبانى ديگران را به اسم خود ذكر كرده و اين معنا را موجب قدح به ساحت قدس اين حكيم عظيم دانسته‌اند، ناشى از وارد نبودن آنها به مبانى حكميه است؛ لذا اعاظم و بزرگان فن با مشاهده اين معنا، صدر المتألّهين را در علوم الهيّه بزرگترين فيلسوف اسلامى دانسته‌اند. كلمات اختصاصى صدر الحكماء به كلى ممتاز از تحقيقات ديگران است و متخصص در حكمت متعاليه، مى‌تواند آراء و عقائد و افكار او را از آثار ديگران جدا نمايد؛ نكته قابل توجه آنكه سبك تحرير و نحوه آثار خاص او خصوصياتى دارد كه به كلى از نوشته‌هاى ديگران ممتاز است.

و براى او «تمكين» بعد از «تلوين» و «صحو» بعد از «محو»، حاصل مى‌شود. سفر رابع خلق به خلق است «بالحق»؛ كتاب اسفار به اعتبار مباحث امور عامه و جواهر و اعراض كفيل سفر اوّل و به اعتبار مباحث إلهيات به معناى اخص كه در آن اثبات ذات حق و صفاتش مى‌شود، كفيل سفر ثانى و به اعتبار اثبات جواهر عقليه و ملائكه علوى، كفيل سفر ثالث و به اعتبار مباحث نفس و معاد، كفيل سفر رابع است. براى بحث تفصيلى در اين باب رجوع شود به شرح حقير بر كتاب توحيد و نبوت و ولايت قيصرى.