سه رسائل فلسفى - الملا صدرا - الصفحة ٦١
ربانى و عالم نامدار، آقا محمد بيدآبادى [١] و حواشى افضل المتأخّرين آخوند نورى و تعليقات فيلسوف بزرگ ملا اسماعيل اصفهانى درب كوشكى معروف به واحد العين [٢] و تعليقات عارف ربانى خاتم العرفاء و قبلة الأصفياء آقا محمد رضا قمشهاى [٣] و تعليقات حكيم دانا آخوند
[١]. آقا محمد بيدآبادى اصفهانى از اساتيد بزرگ در علوم عقليه و نقليه بوده است. آخوند نورى و جمعى از اساتيد فن شاگرد ايشانند، آقا محمد در عظمت و بزرگى و مناعت نفس و احاطه به علوم مورد اتفاق بزرگان است.
[٢]. ملا اسماعيل اصفهانى معروف به واحد العين و مشهور به درب كوشكى، از تلاميذ مرحوم آخوند نورى است و از محققان فن حكمت به شمار مىرود و در عصر استاد بزرگ خود آخوند نورى، حوزهاى عالى داشت و كتب آخوند ملا صدرا را تدريس مىنمود. ملا إسماعيل كه يكى از بزرگترين فلاسفه و حكماى اسلامى در چهار قرن اخير است، داراى قلمى شيوا و تحريرى روان و در حسن تقرير و بيان كم نظير بوده، به مباحث فلسفى محيط و در حكمت متعاليه راسخ بود. اغلب اساتيد بعد از طبقه او از تلاميذ او بودهاند.
[٣]. عارف ربانى و فيلسوف إلهى آقا محمد رضا قمشهاى متوفاى سنه ١٣٠٦ قمرى از اساتيد مسلم عصر خود بود و در علم عرفان شايد در متأخرين نظير نداشته است، مردى با صفا و روشن ضمير و اهل تقوا و ورع بود؛ علوم حكميه را در اصفهان نزد مرحوم آخوند نورى فرا گرفته و در عرفان شاگرد مرحوم آقا ميرزا سيد رضى مازندرانى [١] است از اصفهان به تهران مسافرت كرده و در آنجا توقف نمود و در مدرسه صدر، واقع در جلو خان مسجد شاه تهران به تدريس اسفار و مصباح الأنس و تمهيد القواعد و شرح فصوص و شرح اشارات اشتغال داشته و حوزه درسش مجمع اهل تحقيق و تدقيق بوده است؛ جمعى از فضلا در اثر تربيت او به مقامات عاليه از علم رسيدهاند؛ معروفين تلامذه او عبارتند از: آقا ميرزا هاشم رشتى، آقا مير شهاب الدين نيريزى شيرازى، آقا ميرزا على محمد اصفهانى، آقا ميرزا صفاى اصفهانى شاعر معروف (حكيم صفا)، آقا ميرزا محمود قمى و آقا ميرزا ابراهيم زنجانى و عدهاى ديگر از اهل دانش و معرفت. آقا محمد رضا خوب شعر مىگفته و «صهبا» تخلص مىنمود. از اشعار اوست:
اساس عالم هستى، بساط بادهپرستى
اگر نداشت ندانم چه داشت عالم هستى