است. حكيم محقق ملا اسماعيل اصفهانى از تمام ايرادهاى شيخ احمد جواب داده است [١]، شرح آخوند ملا اسماعيل در حواشى عرشيّه و حواشى أسرار الآيات (سنه ١٣١٠ ق، به چاپ سنگى) موجود است؛ آخوند ملا اسماعيل شرح بر عرشيه را محققانه نوشته، شرح مذكور حاكى از كمال تسلط و تدرب ملا اسماعيل در حكمت متعاليه است.

اين شرح بر خلاف تصور اغلب اشخاص، ناتمام است و فقط بر قسمتهاى اوّل كتاب نوشته شده است. شيخ احمد بر مشاعر نيز شرح نوشته است كه ملا محمد جعفر لنگرودى و ملا زين العابدين نورى در شرح خود متعرض ايرادهاى شيخ احمد شده‌اند.

آخوند در اين كتاب در مسأله خلود و انقطاع عذاب، بر خلاف مسلك خود در اسفار و تفسير قرآن سخن گفته است. در اسفار و تفسير و شواهد قائل به انقطاع عذاب از اهل آتش شده است ولى در اين كتاب (ص ١٩٥) گويد: «قال فى الفصوص: و اما اهل النار فمآلهم الى النعيم، اذ لا بدّ لصورة النار بعد انتهاء مدة العذاب (العقاب- خ ل) ان تكون بردا و سلاما على من فيها» و اما انا و الّذي لاح لى بما انا مشتغل به من الرياضات العلميّة و العمليّة ان دار الجحيم، ليست بدار النعيم و انما هى موضع الألم و المحن و فيها العذاب الدائم، لكن آلامها متفننة متجددة على الاستمرار بلا انقطاع و الجلود فيها متبدلة».

١٧. الحكمة المتعالية فى الأسفار الأربعة العقليّة، در چهار مجلّد سنه ١٢٨٢ ه. ق با حواشى مرحوم حكيم زمان حاج ملا هادى سبزوارى در طهران به چاپ سنگى رسيده است؛ اين كتاب به خط كلبعلى افشار قزوينى است كه داراى خط نسخ كتابى بسيار عالى بوده است.

بر اسفار حواشى زيادى نوشته‌اند از جمله: حواشى و تعليقات مختصر مرحوم فقيه و حكيم‌

[١]شيخ احمد براى اشاعه افكار خود چند سفر به ايران آمده است، در زمانى كه حكيم سبزوارى در اصفهان تحصيل مى‌نمود، شيخ احمد وارد اين شهر شد، آخوند نورى فضلاى حوزه خود را وادار نمود كه به درس او حاضر شوند، به همين مناسبت حكيم سبزوارى گفته است: علم شيخ احمد در مقابل علم علماى اصفهان نمودى نكرد، ولى در زهد بى‌نظير بود. در چند مجلس با ملا اسماعيل درب كوشكى نيز بحث نمود و منكوب شد. در قزوين نيز با آخوند ملا آقاى قزوينى مناظره علمى مفصلى دارد و در يكى از مجالس، سخت مجاب شد و برخى او را تكفير نمودند و اين تكفير نيز بسيار اثر بدى از خود باقى گذاشت و يكى از علل فتن بعد، همين تكفير بود و اين تكفير اشخاص در زمان اقتدار ملاها، بسيار ناخوش‌آيند و بد عاقبت از آب در مى‌آمد.