كلمات عرفا نيز متحمّل مناقشات زياد است، چون اهل سلوك چندان مقيد به تطبيق قواعد كشفى و مشاهدات خود به صورت نظم قياسى نبودند [١]، اغلب مناقشات و اشكالات حكما و متكلمان بر كلمات عرفا ناشى از اين جهت است. اهل سلوك به حسب شهود مقامات و مراتب، حالات مختلف دارند كه فهم كلمات آنها توقف بر لحاظ اين حالات دارد.

آنچه كه موجب عظمت ملا صدرا و سبب اعتقاد اعاظم از حكماى بعد از او به تفرد او در مسائل حكمت متعاليه در دوره اسلامى است، تحقيقات شخصى او و هدم قواعد مسلم عند المشّاء و الاشراق و جواب از مناقشات آنها و استوار ساختن مسائل به صورت نظم برهانى و تطبيق قواعد كشفى به قواعد عقلى است.

صدر الحكماء در اسفار و تفسير قرآن و مفاتيح و ديگر آثار خود به همين معنا نظر دارد:

«لكنهم لاستغراقهم بما هم عليه من الرياضات و المجاهدات و عدم تمرّنهم فى التعاليم البحثيّة و المناظرات العلمية، ربما لم يقدروا على تبيين مقاصدهم على وجه التعليم، او تساهلوا و لم يبالوا عدم المحافظة على اسلوب البرهان لاشتغالهم بما هو اهم لهم من ذلك و لهذا قلّ من عباراتهم ما خلت عن مواضع النّقوض و الإيرادات و لا يمكن اصلاحها و تهذيبها، إلا لمن وقف على مقاصدهم بقوة البرهان و قدم المجاهدة ...» [٢].

ايشان تصريح فرموده‌اند كه جامع بين مراتب كشف و شهود و مقامات برهان در دوره اسلاميّه، شخص بزرگ اوست و ديگران يا مستغرق در برهان و عديم الكشف و يا متمحض در كشف و عديم البرهان و يا متوسط در احدهما و منغمر در ديگر طريق و يا متوسط در هر دو (كشف و برهان) مى‌باشند و الحق جزاف نگفته‌اند.

[١]اگر كسى توانست به استحكام و انسجام آنچه گفته مى‌شود، در كلمات اهل معرفت پيدا نمايد، آن وقت است كه به سخن اهل اختلاف گوش خواهيم داد.

[٢]إلهيات اسفار، ط گ، ص ٦٠.