[١]. اين مسأله كه جميع موجودات مراتب علم و اراده حقند، يكى از مباحث عاليه عرفان و مبتنى بر وحدت شخصى وجود است. فهم اين بحث بسيار غامض است و عادت اين عظيم آن است كه گاهى عالى‌ترين دقايق را كه بر مهمترين قواعد توقف دارد، با عبارتى كوتاه تقرير و اشاره نموده، رد مى‌شود و مشكل فهم اسفار بيشتر در اين قبيل از تحقيقات است. آخوند در اسفار و يكى دو مورد از ديگر آثار خود، اين عبارت را ذكر كرده (معلوم مى‌شود عبارت اين رساله غلط است و شايد ناسخى كه خود اهل علم بوده است، از دشوارى مطلب را عوض كرده و به مسلك مشهور حمل نموده است).

«... و اقول: هاهنا سرّ عظيم من الاسرار الالهية نشير إليه اشارة ما و هو انه يمكن للعارف البصير ان يحكم بان وجود هذه الاشياء الخارجيّة من مراتب علمه و ارادته، بمعنى عالميته و مريديته، لا بمعنى معلوميته و مراديته فقط و هذا مما يمكن تحصيله للواقف بالاصول السالفة ذكره. [١]» بنا بر وحدت شخصى حق تعالى داراى بطون و ظهور است‌

دريا به خيال خويش موجى دارد

خس پندارد كه اين كشاكش از اوست‌