مفصل است و مسأله وجود ذهنى را به نحو كامل تحقيق فرموده است، معلوم مى‌شود كه مراد او از عبارت شواهد [١]: «ثم فى الحكمة المتعالية بسطا متوسطا ...»، بدون شبهه همين كتاب است و اگر مؤلف موفق به اتمام اين تأليف مى‌شد، از جميع كتب او بهتر و مرتب‌تر مى‌بود.

كتاب حكمت متعاليه آخوند مشتمل است بر آراء و عقائد خاصه خود او؛ از قرار نگارش مؤلف، اين اثر منيف جهت ابراز عقائد و آراء اختصاصى مصنف نوشته شده است.

اين كتاب مشتمل است بر مباحث امور عامه نظير موضوع علم حكمت و فلسفه اعلى و مباحث وجود و ملحقات آن و مسأله وجود ذهنى و ظهور ظلى حقايق وجوديه در مواطن ادراك و مشهد علم و نقل اقوال و آراء و عقائد و تقرير مشكلات اين مبحث و تحرير طرق حل مشكلات و ازاحه شبهات و اجوبه از نقوض و ايرادات غير قابل انحلال به سبك حكمت مشهور و بالأخره حل جميع شكوك و ايرادات به سبك و طريقه انيقه مؤلف علامه و فيلسوف اعظم صدر الصدور و بدر البدور- رضى اللّه عنه- كه:

دل چو از پير خرد حل معانى مى‌كرد

عشق مى‌گفت به شرح آنچه برو مشكل بود