ما در حواشى و شرح خود بر رساله «التوحيد و النبوة و الولاية» شرف الدين قيصرى (اين رساله غير از مقدمه وى بر فصوص ابن عربى است) و نيز در تعاليق خود بر رساله عارف نامدار و فيلسوف متألّه، آقا محمد رضا قمشه‌اى به طور مفصل اين روايات را با مآخذ آن صحاح و كتب معتبره عامه نقل نموده‌ايم. رساله آقا محمد رضا تعاليقى است بر چند موضع از مقدمه و شرح قيصرى بر فصوص كه از حيث اشتمال بر تحقيقات عرفانى، همسنگ آثار صدر قونيوى و عبد الرزاق كاشانى و شرح قيصرى است، با اين ملاحظه كه آقا محمد رضا در مشارب حكمت اعم از مشّاء و اشراق و حكمت متعاليه صدر المتألّهين به مراتب بر اين اعاظم برترى دارد.

نگارنده، رساله قيصرى را كه تا به حال چاپ نشده است، با شرح و تعليق به انضمام تعليقات و حواشى مفصل آقا محمد رضا بر چند موضع از مواضع فصوص و مقدمه قيصرى و شرح قيصرى بر فصوص (قسمت مربوط به ولايت در مقام بيان مراد شيخ اكبر و اثبات آنكه شيخ اكبر ابن عربى حضرت مهدى عليه السّلام را به حسب دايره ولايت كامل‌تر از عيسى مى‌داند)، به همين زوديها چاپ و منتشر مى‌نمايد. چون در اين شرح مفصّل اخبار وارد در مناقب آل عصمت و احاديث دالّه بر امامت و خلافت امير مؤمنان على عليه السّلام را نقل نموده‌ايم و مأخذهاى اين نقل را از صحاح و كتب معتبره نزد عامه به طور كامل نشان داده‌ايم، به همين اندازه از بحث اكتفا شد.

نگارنده به اين جهت در اين مقدمه متعرض مسأله ولايت و موضع خلاف بين عامه و خاصه شده است كه دانشمند معاصر مصرى (زرقانى) در مناهل العرفان فى علوم القرآن در

صدر الدين قونيوى‌ [١] در فكّ هارونى گويد: «ان الإمامة ينقسم من وجه الى إمامة لا واسطة بينها و بين الحضرة الإلهيّة و الى إمامة ثابتة الواسطة ... فالتعبير عن الإمامة الخالية عن الواسطة، كقوله تعالى للخليل: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً، و التى بالواسطة مثل استخلاف هارون على قومه و الخالية عن الواسطة (امامت مطلقه عامه از حيث حكم و ظهور و تجلّى) مثل خلافة المهدى عليه السّلام، فان رسول اللّه لم يضف خلافته إليه، بل سمّاه خليفة اللّه و قال: اذا رأيتم رايات السود من ارض خراسان ... فان فيها خليفة اللّه مهديين- يملأ الأرض قسطا و عدلا ....

[١] كتاب الفكوك (صدر الدين قونيوى) ط تهران، ١٣١٣ ه. ق، حاشيه منازل سائرين ص ٢٨٨.