يك معنا كه غير آن نيز محتمل نباشد توجيه شود، تفسير است و تأويل عبارت است از اراده يك معنا به استناد به دليل و برهان از لفظى كه داراى معانى متعدد باشد و دليلى از براى اراده معانى ديگر موجود نباشد.

به عبارت ديگر اگر لفظى داراى معانى متعدد باشد اراده يكى از معانى مستند به دليل از بين معانى ديگر كه مستند به دليل نيست، تأويل است و توجيه لفظ به يك معنا كه غير آن محتمل نباشد، تفسير است.

جمعى معتقدند كه تأويل با تفسير مباين است، بنا بر اين در آيات قرآنيه تفسير عبارت است از معناى مقطوع مفهوم از آيه و حصول قطع و يقين به آنكه مراد حق از آيه همين است و لا غير و ليكن ترجيح يكى از معانى محتمله بر معانى ديگر، بدون حصول قطع و يقين تأويل است [١].

برخى ديگر گفته‌اند: بيان معناى لفظ از طريق روايت، تفسير و بيان آن از طريق درايت، تأويل است [٢].

[١]بنا بر اين تعيين يك معنا و جهت لفظ در صورتى كه قطع داشته باشيم، مراد متكلّم همان معناى معيّن است و لا غير، تفسير است و اين قطع بايد مستند باشد به نص كتاب كه مفيد قطع است و يا مستند به دليل شرعى متواتر و صحيح و تام باشد و اگر منشأ آن دليلى نادرست و سبب حاصل از دليل غير شرعى باشد و مفسّر به واسطه تحصيل مقدمات حاصل از وهم و عقل غير منور به نور شرع، معنايى را از آيه استخراج نمايد و يا آنكه به عقل ضعيف خود قواعدى را تحصيل نمايد كه آيه را به آن تطبيق دهد، تفسير ممنوع و از قبيل تفسير به رأى و اتباع از ظن خواهد بود.

جماعت اشاعره و معتزله به آيات قرآنيه در جبر و تفويض استدلال نموده‌اند و عقيده هر دسته از اين دو جماعت، درست نقطه مقابل عقيده ديگر قرار دارد. اشاعره بعد از نقل آيات موهم جبر به عنوان تفسير و آنكه به طور يقين مراد حق از تكلّم به آيات موهم جبر، نفى استناد افعال از عباد و اثبات فاعليت حقيقى براى حق است در اين ورطه افتاده‌اند. و معتزله نيز تفويض را مفاد آيات قرآنيه، آن‌هم مفاد قطعى دانسته‌اند.

[٢]نزد اهل تحقيق از متألهان از مفسران و اكابر از اهل تأويل از صوفيه و عرفاى امت مرحومه، مبناى تأويل بر شهود و كشف تام است كه از متابعت صحيح از صاحب شريعت محمّدى و طريقت علوى حاصل مى‌شود و منشأ علم آنان، كتاب مبين در عالم شهود است و علم آنها حاصل از ظهورات و اتباع از مفاهيم نمى‌باشد و مفسر چون از شهود حقيقت كلام إلهى عجز دارد و غيب معانى بر او مستور و مجهول است، بايد از اصحاب شهود و ارباب مكاشفات در فهم حقايق قرآنى استمداد نمايد.