و اين كتاب إلهى نيز ترجمان احوال نفوس خلايق است نزد حق و از آن جهت كه حق معيت با خلق دارد و نيز كتاب إلهى ترجمان نسب و اضافات و جهاتى است كه متعين از مناسبات حقى و خلقى مى‌شود و تعيناتى كه از اين اضافات و نسب متكرر حاصل مى‌گردد، چه آنكه ظواهر قرآن و كتاب إلهى تعلق دارد به اعمال قالبيه كالإقرار بالإيمان، و بطن كلام إلهى متعلق است به معاملات قلبى، مطلع و ما بعد مطلع تعلق به اسرار سرّى و حقايق جمعى إلهى مى‌گيرد، تا حد تعين اوّل [١] كه مقام فناى اسماء و صفات است [٢].

آيات قرآنيه نيز لسان و ترجمان كيفيت ظهور حق در اشياء و تجلى حقيقت وجود در آفاق و انفس و بودن حقايق وجوديه مرآت ذات و اسماء و صفات حق و نحوه مرآتيت حق نسبت به معاليل امكانيه و آئينه بودن ممكنات نسبت به ذات و صفات حق (لأنه تعالى مرآت احوال الخلائق و الخلائق مرائى ذاته تعالى)، لذا آيات قرآنى برخى ناظر به حكمت نظريه و برخى ناظر به حكمت عمليه‌اند و چون آيات قرآنيه و خطابات الهيه لسان و ترجمان احوال مخاطبين است، و از باب تطابق بين كتاب تكوين و كتاب تدوين، تعين بطون آيات به حسب بطون خلايق است و هر انسان داراى ظهر و بطن و حد و مطلع است و آيات لسان حال افراد انسانند به حسب مراتب ترقيات و ظهور او در قوس صعودى از جهت كسب ملكات. برخى از آيات ناظر به مقام خلق و ظهور انسان هستند و لسان وجود مادى و تحصل وجودى او در زمان و مكان و نحوه تحقّق آن در عالم شهادت و خلق به حسب كسب اعمال هستند، كما اين كه بعضى از آيات ناظر به مقام‌

[١]تعيّن اوّل همان مقام احديت وجود است كه از آن به «او ادنى» تعبير شده است، كما اين كه از مقام و احديت به مقام «قاب قوسين» تعبير نموده‌اند. اراده كلام در مقام احديت مبدأ ظهور كلمات اسمائيه و صفاتيه در مقام واحديت گرديد و بعد از واحديت تمايز كلامى و جلوه متكلم و مخاطب وجود ندارد، لذا انتهاى مطلع همان مقام واحديت است از فناى حقيقت محمديه در احديت وجود. برخى از ابناى تحقيق به ما بعد مطلع نيز تعبير نموده‌اند.

[٢]در اين مقام كلام و متكلم و تجلى غيبى حق به صورت إرادة الكلام، همه به وجود جميع بدون امتياز و تعدد موجودند و به مشرب تحقيق در مقام احديت ذاتى تجلى و ظهور منفى است.