براى تفكر عباد و به كار انداختن عقل خود جهت درك غوامض و مشكلات و عويصات و اگر همه آيات الهيه محكم باشند، مقام و مرتبه جميع علما در يك حد و مرتبه واقع خواهد شد- و لم يظهر فضل العالم على غيره [١].

اين قبيل از توجيهات ناشى از افكار غير نورانى و عقول مشوب به اوهام است و هرگز نمى‌شود علت وجود متشابهات و سبب واقعى نزول آيات متشابهه را به كار افتادن عقول مسلمانان دانست؛ در هر حالتى آيات قرآنيه از آنجايى كه نازل از مقام علم عنائى حق است، در كمال احكام و اتقان است و عروض تشابه و ابهام و اجمال معلوم افهام و عقول غير نورانى به نور اللّه است و اين نيز مسلم است جميع آيات قرآنيه به واسطه اشتمال بر حقايق و معارف، ميدان جولان افكار محققان از متألهان است، نه آنكه فقط آيات متشابهات آن‌هم برخى از آنها و آن‌هم مربوط به غير مسائل مربوط به معاد و احوال آخرت كما قيل: «يوجب مزيد المشقة فى الوصول الى المراد و زيادة المشقّة توجب مزيد الثواب ...» [٢].

[١]مثل اين كه جميع حقايق موجود در قرآن نازل از حق را، محصور در ظواهر و نصوص قرآن دانسته‌اند و ندانسته‌اند كه: ظهر و بطن و حد و مطلع و بالجملة جميع حقايق و معارف إلهى به حكم «لا رطب و لا يابس الّا فى كتاب مبين»، مخصوص كليه آيات قرآنيه است و مراتب و حقايق و درجات قرآن به اعتبارى نهايت ندارد و به همين مناسبت از طرق عامه و خاصه رواياتى در اين خصوص نقل شده است.

جميع آيات قرآن مشتمل است بر دقايق و لطائف و حقايق مربوط به مبدأ و معاد و عالم ملائكه (عوالم غيب وجود) و نيز مشتمل است بر براهين ثابت‌كننده عوالم غيب و همين محكمات مشتمل است بر بطون كثيره كه هر مرتبه‌اى از آن با مرتبه ديگر متفاوت است به شدت و ضعف و هر مرتبه نازله‌اى، تفسير مرتبه عاليه و مرتبه عاليه تأويل مرتبه نازله است و هكذا الى ان يصل الى المرتبة الأحدية و الواحدية.

و نيز بايد دانست كه به يك معنا تأويل در محكمات و متشابهات وجود دارد و انّ الألفاظ موضوعات للمعانى العامّة و للمعانى مراتب و مظاهر و انه تعالى قد تجلى فى كلامه و لكن الخلق لا يبصرون و ان هذه الألفاظ المكتوبة بين الدفّتين تكون أخيرة مرتبة تنزلاته (فاقرأ و ارق) و لهذا السرّ يجب فى الوجود ظهور من كان محيطا بهذه المراتب و قد صرّح بوجوده من نزل به القرآن و هو قوله صلّى اللّه عليه و آله: «انى مخلف فيكم الثقلين، كتاب اللّه و عترتى اهل بيتى.» و لهذا كان على باب مدينة علمه صلى اللّه عليهما و آلهما.

[٢]گوينده خطيب رازى در كتاب «التفسير الكبير» است. ما بيان كرديم كه محكم و متشابه از امور نسبى محسوب مى‌شوند، اگرچه اصل در آيات بنا بر قواعد مسلّمه عدم تشابه است و از باب وجوب سنخيّت بين مفيض‌