بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣١١ - پاسخ به سؤال دوم

رجالىِ معاصر در كتاب‌هايى همچون: معجم رجال الحديث، كلّيّات فى علم الرجال‌[١] و ...، چنين استفاده مى‌شود كه آنان «واحد نبودن مصدر شيخ طوسى رحمه الله در باب اصحاب امام صادق عليه السلام» را امرى مسلّم دانسته و بحث‌هاى دوم و سوم- كه در پى مى‌آيند- را بر اين مبنا استوار كرده‌اند.

پاسخ به سؤال دوم‌

توضيح سؤال دوم: چنانچه جواب سؤال اوّل را مثبت بدانيم و بپذيريم كه «شيخ طوسى رحمه الله بجز رجال ابن عقدة، منابع ديگرى در اختيار داشته است»، بر اساس مقدّمه رجال الطوسى، اين نكته را نيز بايد بپذيريم كه اسامى ابتداى هر باب كه داراى ترتيب الفبايى‌اند، از رجال ابن عقدة، و اسامى پايانى آن باب، از اضافات شيخ طوسى رحمه الله اند.

اينك بايد ديد كه: آيا راهى وجود دارد تا مرز ميان عناوينى كه شيخ طوسى رحمه الله از ابن عقده نقل كرده است و عناوينى كه خود مرحوم شيخ از منابع ديگر نقل نموده است، شناخته شود؟

چنان كه گذشت، شيوه شيخ طوسى در ترتيب اسامى راويان، بدين گونه بوده كه در هر باب، علاوه بر وجود ترتيب الفبايى، ابتدا نام‌هايى كه داراى مصداق‌هاى بيشترى هستند و سپس نام‌هايى كه مصداق‌هاى كم‌ترى دارند، آمده‌اند. در پايان هر باب نيز اين ترتيب، به هم خورده و نام‌هاى پُر مسمّا و كم مسمّا در هم آميخته‌اند.

برخى از اساتيد معاصر، بر اين عقيده‌اند كه در باب اصحاب امام صادق عليه السلام، تا آن جا كه نظم و ترتيب خاصّى رعايت شده است، از كتاب رجال ابن عقدة، و از جايى كه نام‌ها داراى اين نظم نيستند، از ديگر منابع، استفاده شده است. از اين رو، در هر يك از حروف الفبا، بخش اوّل را كه بزرگ‌تر است، «عناوين اوّليه» و بخش دوم را كه كمتر است، «عناوين ثانويه» نام نهاده‌اند.[٢]

[١]. معجم رجال الحديث، ج ١، ص ٥٩؛ كلّيّات فى علم الرجال، ص ٣٢٨

[٢].« ارتباط رجال شيخ و رجال برقى»، سيّد محمّد جواد شبيرى، مجموعه آثار سومين كنگره جهانى حضرت رضا عليه السلام، ج ٢، ص ٣٣- ٦٤