بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣١٠ - نقد كلام علامه حلى درباره«رجال ابن عقدة»

نام‌برده‌شده در رجال ابن عقدة قطعاً كمتر از اين تعداد بوده است.

گفتيم كه محدّث نورى، همانند سيّد صدر الدين، از دو احتمال موجود در مراد شيخ طوسى رحمه الله، احتمال اوّل را برگزيده است؛ چرا كه چنين اعتقاد داشته كه شمار اصحاب امام صادق عليه السلام در رجال ابن عقدة، چهار هزار نفر بوده است. از اين رو به توجيه نقصان تعداد اصحاب امام صادق عليه السلام در رجال الطوسى از اين رقم، پرداخته، مى‌گويد:

شيخ طوسى، نام تعدادى از رجالى را كه در رجال ابن عقدة در شمار اصحاب امام صادق عليه السلام بوده‌اند، به باب اصحاب امام باقر عليه السلام يا امام كاظم عليه السلام منتقل كرده است؛ زيرا غرض وى گردآورى نام اصحاب هر يك از امامان عليهم السلام و تعيين طبقه رجال بوده است.

پس وى در [باب‌] اصحاب هر امام، كسانى را ذكر كرده است كه بيشتر عمرشان را در عصر همان امام زيسته‌اند. او [تنها] در صورتى نام آنان را در دو باب ذكر كرده است كه زمان قابل توجّهى را در عصر دو امام زيسته باشند.

امّا ابن عقده، چون فقط اصحاب امام صادق عليه السلام را مورد نظر داشته است، همه آنان را [در كنار هم‌] نام برده است؛ حتّى كسانى را كه براى مدّت كمى امام صادق عليه السلام را درك كرده بودند.

شيخ طوسى، بر اساس غرضش- كه تعيين طبقات راويان بوده است- كسانى را كه فقط ابتداى امامت امام صادق عليه السلام را درك كرده بودند، در [باب‌] اصحاب امام باقر عليه السلام و كسانى را كه فقط انتهاى امامت ايشان را درك كرده بودند، در [باب‌] اصحاب امام كاظم عليه السلام برشمرده است.[١] اين توجيه، گرچه با تكلّفْ همراه است، امّا سخنى قابل تأمّل و نيازمند دقّت است.

به هر حال، هرچند بحث درباره مصدرشناسى اصحاب امام صادق عليه السلام در رجال الطوسى در هيچ جا به صورت اختصاصى مطرح نشده است، ليكن از كلمات بزرگان‌

[١]. خاتمة مستدرك الوسائل، ج ٧، ص ٧٩ و ٨٠( فايده هشتم)