بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٣٠٩ - نقد كلام علامه حلى درباره«رجال ابن عقدة»

صاحب مستدرك الوسائل و صاحب نهاية الدراية، اطمينان حاصل شده كه رجال ابن عقدة در بر گيرنده نام چهار هزار نفر از اصحاب امام صادق عليه السلام بوده است.

با توجّه به مطالبى كه گذشت، آشكار مى‌شود كه مستند و دليلى كه تركيب دو نكته فوق را تأييد كند، وجود خارجى ندارد. بنا بر اين، چندان هم مسلّم نيست كه رجال ابن عقدة، نام چهار هزار نفر از اصحاب امام صادق عليه السلام را در بر داشته است.

نيز اين نظريّه كه «برخى از نام‌هايى كه ابن عقده در كتابش ذكر كرده، در رجال الطوسى نيامده‌اند»، بى‌اساس خواهد بود؛ چرا كه آن، بر اين مقدّمه استوار مى‌شود كه «تعداد نام راويان موجود در باب اصحاب صادق عليه السلام در رجال الطوسى، ٣٠٥٠ نفر است و ابن عقده در كتابش نام چهار هزار نفر را ذكر كرده بوده است».

از سوى ديگر، بر اساس آنچه شيخ طوسى رحمه الله در مقدّمه كتابش گفته است، وى در بخش مربوط به اصحاب امام صادق عليه السلام، بر اصل كتاب ابن عقده افزوده است؛ زيرا وى منابعى در دست داشته كه در آنها نام‌هاى بيشترى نسبت به كتاب ابن عقده موجود بوده است.

براى نمونه، نجاشى در شرح حال احمد بن على بن عبّاس بن نوح سيرافى، تصريح كرده است كه وى كتابى به نام الزيادات على أبى العبّاس بن سعيد فى رجال جعفر بن محمّد عليهما السلام داشته است.[١] شيخ طوسى رحمه الله نيز در شرح حال وى در الفهرست، از اين كتاب نام برده است.[٢] با استفاده از قراين گفته‌شده، احتمال قوى مى‌رود كه مصدر و منبع شيخ طوسى رحمه الله در اصحاب امام صادق عليه السلام، تنها كتاب رجال ابن عقدة نبوده و وى از مصادر ديگرى چون رجال ابن نوح- كه مكمّل رجال ابن عقدة بوده- نيز استفاده كرده است.

همچنين با توجّه به اين نكته كه تعداد اصحاب امام صادق عليه السلام در رجال الطوسى ٣٢٢٦ نفر است و به رقم چهار هزار نفر نمى‌رسد، روشن مى‌شود كه تعداد اصحاب‌

[١]. رجال النجاشى، ص ٨٩( ش ٢٠٩)

[٢]. الفهرست، ص ٨٦( ش ١١٧)