بازشناسى منابع اصلى رجال شيعه - رحمان ستايش، محمد كاظم؛ جديدي نژاد، محمد رضا - الصفحة ٢٤٢ - شكل دوم تعويض بخش دوم سند

اين مطلب، با تتبّع در موارد كاربرد عبارت مذكور در كلام شيخ طوسى، قابل تأييد است.

اشكال پنجم. جايى كه دروغگويىِ راوىِ ضعيفْ نسبت به راوى ثقه بالاتر از خود، احتمال مى‌رود و اين احتمال، از اطمينان انتساب روايت به راوى ثقه مانع مى‌شود، چگونه مى‌توان براى تصحيح روايتى كه احتمالًا به دروغ به راوى ثقه نسبت داده شده، سند را تعويض نمود؟

اين اشكال، اگرچه مهم‌ترين اشكال بر شكل اوّل تعويض است، ليكن بر احتمال دوم در تفسير «أخبرنا بجميع كتبه و رواياته فلان، عن فلان» مبتنى است و ردّ احتمال مذكور، پيش‌تر گذشت.

شكل دوم. تعويض بخش دوم سند

گفتيم كه در شكل اوّل تعويض، بخش نخست سند، ضعيف است و راوى ثقه بالاتر از راوى ضعيف، قرار دارد؛ امّا در شكل دوم تعويض، قضيّه دقيقاً به عكس است؛ يعنى بخش دوم سند، ضعيف است و راوى ثقه پايين‌تر از راوى ضعيف قرار دارد.

اين شكل تعويض، با شرايطى امكانپذير است كه عبارت‌اند از:

١. وجود روايتى كه در سندش يك راوى ضعيف، آن هم در ميان دو راوىِ ثقه باشد.

٢. صحيح بودن بخش نخستين سند، بدين معنا كه بين شيخ طوسى رحمه الله و راوىِ ثقه نزديك به وى، راوى ضعيف نباشد و راوى ضعيف، به نسبت، به نسبت از شيخ طوسى رحمه الله دورتر باشد.

٣. راوى ثقه نزديك به شيخ طوسى، به تمام كتاب‌ها و روايت‌هاى راوى ثقه دور از شيخ طوسى، سندى صحيح داشته باشد و يا همو به رواياتى از معصوم كه ثقه دورتر، ناقل آن بوده، سندى صحيح داشته باشد.

با وجود اين شرايط و با توجّه به احتمالات معقول از عبارت شيخ طوسى (أخبرنا