انگيزه اين پيمان و سبب انعقاد آن، چنين بود كه مردى از قبيله زبيد، با متاعى از يمن به مكه آمد. عاص بن وائل سهمى (پدر عمر و عاص) متاع او را خريدارى كرد ولى از پرداخت بها خوددارى و امتناع مى‌نمود. سرانجام مرد تاجر، پس از سرگردانى بسيار، روزى، صبح كه قبايل قريش، اطراف مكه، در مجالس خويش مستقر شدند، به بالاى كوه ابو قبيس برآمده ضمن انشاد چند بيعت شعر به جوانمردان قريش ملتجى شد و آنان را به كمك طلبيد.
سران قريش در اثر استغاثه و دادخواهى مرد تاجر، مجتمعاً در مجلس مذاكرات (دار الندوه) حاضر شدند و در اطراف قضيه و چاره جويى آن به شور و گفتگو نشستند، اما اكثريت به بهانه اينكه دخالت در كار ديگران مجوزى ندارد و خود يك نوع فضولى محسوب مى‌شود، از اقدام جدى امتناع ورزيدند، تنها چند قبيله مذكور، با رهبرى و كوشش زبير بن عبدالمطلب، در خانه ابن جدعان مجتمع شده، به پاس انسانيت و جوانمردى هم پيمان شدند كه در حوزه اقتدار و حدود امكانات خود از ستم و زورگويى متجاوزان ممانعت به عمل آورند. و در واقع داوطلبانه، دادستانى حوزه را به عهده بگيرند، لذا پس از انعقاد سوگند و پيمان، بلافاصله به سراغ عاص بن وائل سهمى رفته حق تاجر يمنى را از او گرفتند و به وى تسليم كردند.
در ايام جاهليت، موارد متعددى در سايه اين پيمان احقاق حق شده است؛ از جمله تاجرى از قبيله خثعم به مكه آمد، و دخترش «قتول» كه بسيار زيبا و طناز بود، مورد عشق و علاقه نبيه بن حجاج سهمى واقع شد و كار به آنجا كشيد كه نبيه دخترك را به جبر از پدرش جدا كرده و با خود برد، پدر بيچاره پس از فرياد و زارى فراوان، بالاخره به سران هم پيمان «حلف الفضول» ملتجى شده به كمك آنان دختر خود را- قبل از اينكه شب در آيد- از چنگ نبيه در آورد.
راجع به وجه اشتهار اين پيمان به عنوان «حلف الفضول»، احتمالاتى در ميان آمده و به صورت روايت پرداخته شده است، ولى آنچه قابل قبول مى‌نمايد، اين است كه چون مورد پيمان، مداخله و فضولى در كار ديگران بوده است، به نام حلف الفضول (يعنى سوگند فضولى در كار مردم و مدعى العموم شدن بدون انتخاب، يا انتصاب رسمى) شهرت يافته است.
در اين حلف، پيامبر گرامى اسلام نيز شخصاً به سن بيست يا بيست و پنج سالگى، در مصاحبت اعمامش، حضور داشته و لذا بعد از بعثت و هجرت، هنگامى كه امت اسلامى را