رشد نرسيده بود. با اينكه اين امت، برترين امت‌ها در طول تاريخ انسان بوده است، يعنى در تاريخ انسانيت، امتى را نمى‌يابيم كه در بزرگوارى‌ها و فضيلت‌ها و قدرت اراده و شجاعت و ايمان و صبر و شكوه و فداكارى به پاى اين امت بزرگوار برسد. هر كس تاريخ اين افراد را، مورد ارزيابى قرار دهد و در زندگى افرادى كه همراه رسول خدا (ص) بوده‌اند، دقت كند، پرتو و درخشندگى حيات اين عدّه در صحنه‌هاى فكرى، روانى و روحى، در صحنه‌هاى جهاد و جانفشانى در راه عقيده، ديدگانش را خيره خواهد ساخت.
اما اين پرتوها از ظرفيت عميق امت در ابعاد فكرى و روحى ناشى نمى‌شد، بلكه نتيجه نيرو و هيجان آتشينى بود كه در اثر پرتو افكنى رسول خدا (ص)، امت اسلام كسب كرده بود.
امتى كه با كاملترين رهبر بشريت مى‌زيست، بوسيله پرتوهايى كه رسول خدا (ص) مى‌افشاند، آن قدر انرژى و توان كسب كرد كه توانست معجزه‌هايى بيافريند و قربانى‌ها دهد و جانفشانى‌ها كند، كه در تاريخ بى نظير است. من در صدد نيستم در مورد همه افرادى كه در زمان پيامبر اسلام مى‌زيستند و ايثار هر يك از آنها در راه عقيده‌شان و اسلام، كه با تمام توان و وجود و قدرت و امكان، انجام مى‌شد، صحبت كنم.
اين نمونه‌هاى والا، در نتيجه احساسات و هيجانات آتشين، ايجاد شده بود، بطورى كه توانستند در زمان پيامبر، رنج شكيبايى و باوردارى را تحم
عاشوراشناسى ٣٣٥ عاشورا يا روز سرنوشت براى اسلام و آزادى‌
ل كنند و به مسؤوليت‌هاى خويش در قبال عقيده، عمل كنند و با همه شجاعت و شهامت، پرچم اسلام را در همه نقاط جهان برافرازند. اما اين كارها در اثر احساسات و هيجانات آتشين بود نه آگاهى. و لذا مى‌بايست بين هيجانات آتشين و آگاهى، تفاوت قائل شد. آگاهى يعنى بينش و فهم پويا و كارآمدى كه درون امت مسلمان، در جهت اسلام، ايجاد شده باشد و ريشه يافته و در صدد براندازى ريشه‌هاى جاهليت پيشين باشد. و وابستگى انسان داراى تفكّر جاهلى را به وابستگى تفكر اسلامى تغيير دهد. اما نيروى آتشين و تحريك يافته، يعنى برافروختن شعله احساسات عاطفى؛ با علم به اينكه نمودهاى آن گاهى شبيه به نمودها و نشانه‌هاى آگاهى است.
و گاه بين امت آگاه و امت هيجان زده و احساسى، به سادگى نمى‌توان تفاوت قايل شد، بلكه با مطالعه دقيق است كه اختلاف آن دو با يكديگر روشن مى‌شود. تفاوت اين دو در اين است كه احساسات و هيجانات، هنگامى كه به طور طبيعى و به تدريج از مركز و منبع خود