اين اميرالمؤمنين كه خود را خليفه خدا!! مى‌داند، در وصف شراب، حرام شده حق تعالى، مى‌سرايد:
«خورشيد من از انگور است. برج آن ته خمره شراب است و از مشرق دست ساقى طلوع كرده و به مغرب دهان من غروب مى‌نمايد. چون از سبو در جام ريخته شود، غلغل كردن و زير و رو شدن و حباب ساختنش حكايت از حجّاجى مى‌كند كه بين ديوار كعبه و چاه زمزم مشغول هروله هستند. پس اگر به دين احمد حرام است تو آن را بر دين عيسى سركش.» «١»
اينها نيات درونى آنهاست كه در هنگام مستى يا در جايى كه خطرى احساس نمى‌كردند، به بيرون تراوش مى‌كرد. گرنه در جاى خود، كه به گونه‌اى ديگر اقتضا مى‌كرد، با ظاهر سازى‌هاى منافقانه خود را به عنوان امام مسلمين و حافظ دين و شريعت، چنان مى‌آراستند كه گويى ملكى در لباس و هيئت آدميان نازل شده است.
ولى به هر حال هر دو روى سكّه اين سياست، به دين زدايى و رواج بى‌اعتقادى مى‌انجامد و آنان با اتخاذ اين روش‌ها و ايراد اين گفتارها و انجام اين اعمال، توانستند با متزلزل كردن بنيان احساسات دينى و سست كردن انديشه‌هاى مذهبى، جامعه را به بى‌مبالاتى و ركود اعتقادى، سياسى سوق دهند، و سهل و آسان بر خر مراد سوار شوند. و نتيجه آن شد، كه عمرو بن حجاج، يكى از فرماندهان لشكر كوفه كه چهار هزار نفر در زير فرمان او بودند، افراد تحت فرماندهى خود را اينگونه به جنگ با فرزند پيامبر خدا تشويق مى‌نمود: «بجنگيد با كسى كه از دين خدا برگشته و از صف مسلمانان بيرون رفته است.» و امت پيامبر هم، هر كدام مانند بز اخفش، به علامت تأييد و تسليم، سر تكان داده و بعد هم آنگونه جنگيدند.
وه! كه چه نفاق پيچيده و بازى خطرناكى با دين و مذهب، بعد از پيامبر شكل گرفت! همانطور كه گفتيم اين خط نفاق، براى موفقيت در رواج هر چه بيشتر اين بى‌اعتقادى و بى‌تفاوتى نسبت به دين و ارزش‌ها در ميان جامعه، از ابزارهاى مناسبى استفاده كرده و بهره برد، كه در اينجا به بيان مهمترين‌شان مى‌پردازيم.
١- مكتب سازى‌
به تعبير مرحوم دكتر شريعتى، «اينان (اموى‌ها) دو سرطان هولناك، به نام خدا و دين، به جان خلق افكندند. يكى سرطان مرجئه بود ... دوم سرطان جبر بود». اين مكاتب را مى‌توان از