حماسه حسينى «١»
علامه مرتضى مطهرى‌
يا قَوْمِ انْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامى‌ وَ تَذْكيرى‌ بِاياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَاجْمِعُوا امْرَكُمْ وَ شُرَكائَكُمْ ثُمَّ لا يَكُنْ امْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا الَىَّ وَ لا تُنْظِروُنِ. «٢»
موضوع بحث «حماسه حسينى» است. اول بايد كلمه «حماسه» را كه در زبان فارسى زياد استعمال مى‌شود، براى شما توضيح بدهم.
معنى حماسه‌
كلمه «حماسه» به معنى شدت و صلابت است و گاه به معنى شجاعت و حميّت استعمال مى‌شود. علماى شعر شناس، منظومه‌هاى شعرى را از نظر محتوا يعنى از نظر نوع معنى و هدف شعر به اقسامى تقسيم مى‌كنند؛ بعضى از منظومه‌ها را منظومه‌هاى غنايى، بعضى را منظومه‌هاى حماسى، بعضى را منظومه‌هاى وعظى و اندرزى، بعضى را منظومه‌هاى رثايى و بعضى ديگر را منظومه‌هاى مدحى مى‌گويند. ديوان و غزليات حافظ، غزليات سعدى و ديوان شمس تبريزى، منظومه‌هاى غنايى است؛ يعنى اگر چه هدف در اينها عرفان است ولى لااقل از نظر تشبيه، زبانْ عاشقانه است، سخن از حسن و بى‌اعتنايى محبوب است سخن از درد فراق و درازى شب فراق و كوتاهى ايام وصال است.
فكر بلبل همه آن است كه گل شُد يارش گل در انديشه كه چون عشوه كند در كارش‌
دلربايى همه آن نيست كه عاشق بكشند خواجه آن است كه باشد غم خدمتكارش‌
اين يك شعر غنايى است، گر چه در آخر به يك معنى عرفانى بسيار لطيف و عالى مى‌رسد، و حافظ هميشه اين طور است. در آخر همين شعر مى‌گويد:
صوفى سرخوش از اين دست كه كج كرد كلاه به دو جام دگر آشفته شود دستارش‌
شعر رثايى يا مرثيه كه براى بزرگان دين و ساير بزرگان دنيا و كسانى كه منشأ خير و بركتى بوده‌اند گفته شده است، نوع ديگر شعر است. وقتى برامكه منقرض شدند، شعرايى كه از دستگاه آنها استفاده مى‌كردند قصايدى در رثاى آنها گفتند. خود همين حافظ، فرزند جوانش كه مى‌ميرد با همان زبان مخصوص خودش مرثيه مى‌گويد:
بلبلى خون دلى خورد و گلى حاصل كرد باد غيرت به صدش خار پريشان دل كرد
طوطيى را به هواى شكرى دل خوش بود ناگهش سيل فنا نقش امل باطل كرد
آه و فرياد كه از چشم حسود مه و مهر در لحد ماه كمان ابروى من منزل كرد
اشعار رثايى زياد است. مدح و ستايش هم كه الى ماشاءاللَّه خصوصاً تملّق و چاپلوسى.
اشعار حماسى اشعار ديگرى است كه معمولًا آهنگ خاصى را مى‌پذيرد. شعر حماسى شعرى است كه از آن بويى از غيرت و شجاعت و مردانگى مى‌آيد، شعرى است كه روح را تحريك مى‌كند و به هيجان مى‌آورد، مثلًا:
تن مرده و گريه دوستان به از زنده و طعنه دشمنان‌
مرا عار آيد از اين زندگى كه سالار باشم كنم بندگى‌
اين تقسيم بندى اختصاص به شعر ندارد. نثر هم همين طور است؛ نثرهاى حماسى داريم، نثرهاى غنايى داريم، نثرهاى رثايى داريم، انواع نثرها داريم.
در جنگ صفّين در اولين برخوردى كه ميان سپاه على (ع) و سپاه معاويه رخ مى‌دهد، على روى حساب خودش حاضر نيست كه شروع كننده جنگ باشد و تمام كوشش او اين است كه تا حد ممكن مشكلات و اختلافات را حل بكند، بلكه بتواند معاويه و يارانش را به اصطلاح روبراه بكند، ولى يك وقت متوجه مى‌شود كه آنها پيشدستى كرده‌اند و شريعه يعنى جايى را كه مى‌شود از فرات آب برداشت گرفته‌اند. على (ع) سعى مى‌كند با مذاكره مسأله را حل كند، پيغام مى‌دهد كه هنوز بناى جنگ نيست و مى‌خواهيم مذاكره كنيم بلكه مسأله با مذاكره حل بشود، ولى طرف مقابل قبول نكرد. بنابر اين يا بايد اصحابش از تشنگى از پا دربيايند و يا بايد جنگيد، جنگى كه دشمن شروع كرده است.